PODSUMOWANIE KONFERENCJI Światy Słowian IV: Władza cesarzy, możnych i wiecu. Kto jej potrzebuje?
Gniezno, 16–18 września 2026 · Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie

Pełna sala obrad w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie
Przez trzy dni Gniezno – pierwsza stolica Polski i miejsce słynnego zjazdu z 1000 roku – było centrum światowych badań nad średniowieczną Słowiańszczyzną. W dniach 16–18 września 2026 roku w Muzeum Początków Państwa Polskiego odbyła się czwarta konferencja z cyklu „Światy Słowian”. Tym razem uczestnicy zmierzyli się z pytaniem o źródła i sens władzy – cesarskiej, książęcej, władzy elit i wiecu – oraz o to, komu i do czego była ona potrzebna.
Konferencja miała formułę hybrydową: obrady toczyły się na miejscu w Gnieźnie, a jednocześnie można było je śledzić online z każdego zakątka świata. Złożyły się na nie 3 wykłady plenarne i 43 referaty wygłoszone w 11 panelach tematycznych przez badaczy z 32 instytucji z 12 krajów i dwóch kontynentów.
Konferencja w liczbach
| 46 | 11 | 32 | 12 |
| referatów 3 wykłady + 43 referaty | paneli tematycznych i 9 przewodniczących | instytucji uniwersytety i akademie | krajów z dwóch kontynentów |
Trzy dni nieprzerwanej debaty, siedem instytucji współorganizujących z Polski i Litwy, a do tego zwiedzanie muzeów, wizyta w Muzeum Archidiecezjalnym. „Światy Słowian” po raz kolejny okazały się nie tylko forum naukowym, ale i miejscem spotkań.
Organizatorzy
Konferencję przygotowały wspólnie:
- Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN
- Akademia Młodych Uczonych PAN
- Komitet Słowianoznawstwa PAN
- Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie
- Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
- Akademia Piotrkowska
- Litewski Instytut Historii (Lietuvos istorijos institutas)
| Konferencja została współfinansowana ze środków programu „Wektory Nauki” Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. |
Czołówka światowej mediewistyki w jednej sali
Do Gniezna przyjechali badacze z 32 instytucji i 12 krajów z dwóch kontynentów:
Wielka Brytania Oxford, Cambridge, King’s College London
Francja Collège de France, EHESS, Université PSL
Niemcy Leibniz Universität Hannover, GWZO Lipsk
USA Wittenberg University
Czechy Czeska Akademia Nauk, Uniwersytet w Hradcu Králové
Węgry Uniwersytet w Peczu
Norwegia Uniwersytet Południowo-Wschodniej Norwegii, NIKU
Rumunia Uniwersytet Bukareszteński
Bułgaria Uniwersytet Sofijski im. św. Klemensa Ochrydzkiego
Ukraina Instytut Historii Ukrainy NANU, Iwano-Frankiwsk, Łuck
Litwa Litewski Instytut Historii
Polska instytuty PAN, Warszawa, Wrocław, Rzeszów, Lublin, Łódź, Kraków, Bydgoszcz, Opole, Zielona Góra, Piotrków Trybunalski, Gniezno
…a także ośmioro niezależnych badaczy, pracujących poza strukturami instytucjonalnymi.
Wykłady plenarne
Każdy dzień obrad otwierał wykład jednego z wybitnych znawców epoki:
Aleksander Paroń (Instytut Archeologii i Etnologii PAN) – 16 września
„[…] po wojnie ludzie u Scytów żyją beztrosko […]”, czyli „barbarzyńska” alternatywa dla „porządku” średniowiecznych monarchii
Jonathan Shepard (University of Oxford) – 17 września
Kształtowanie się hegemonów – od Gniezna (1000) do Kampy (1024) i dalej
Andrzej Pleszczyński (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie) – 18 września
Ideologiczne podstawy władzy u dawnych Słowian

Wykład plenarny Jonathana Sheparda (Uniwersytet Oksfordzki).
Dzień po dniu
16 września – od prawa do oporu po zgromadzenia
Panel 1 · Prawo do oporu, prawo do tożsamości – tożsamość pogańska w Saksonii doby ottońskiej, prawo oporu wobec władcy na Rusi w XIII wieku, Piastowie i Przemyślidzi, stabilizacja władzy dynastycznej oraz chrystianizacja Pomorza Zachodniego i Rugii.
Panel 2 · Terytorialne systemy władzy – polityka książąt kijowskich a kultura materialna pogranicza, pruski system władzy w świetle archeologii, „niewidzialne hierarchie” wczesnych Słowian i Ciepłe jako zapomniany ośrodek władzy wczesnopiastowskiej.
Panel 3 · Władza elit – wiece w rządach Bolesława Wstydliwego i Bolesława I mazowieckiego, otoczenie Konrada Mazowieckiego i Daniela Romanowicza, nowogrodzki wiec – zgromadzenie czy historiograficzny mit? – oraz „Rada Panów” Nowogrodu.
Panel 4 · Średniowieczne zgromadzenia – Gotlandia jako kupiecka republika srebra, ekonomia polityczna Rusi X wieku, ruskie pieczęcie ołowiane typu drohiczyńskiego oraz wpływ elit na gospodarkę żelazem.


Michał Dzik (Uniwersytet Rzeszowski) w panelu „Terytorialne systemy władzy” oraz Aleksander Paroń (IAIE PAN) z wykładem plenarnym.
17 września – rytuały, słowa i wiara
Panel 5 · Rytuały władzy elit – książę w wymiarze sprawiedliwości Rusi Kijowskiej, charyzma Włodzimierza Monomacha, hołd lenny w stosunkach polsko-ruskich oraz spotkania i rytuały Piastów i Arpadów.
Panel 6 · Terminologia i władza – wczesnośredniowieczne słownictwo władzy, znaczenie „княжение” w Powieści minionych lat, etnonimy w tytulaturze władców i legenda dynastyczna Rurykowiczów.
Panel 7 · Religia i polityka – pielgrzymka jako praktyka polityczna w Lewancie krzyżowców, „święty władca Rusi” w latopisach i hagiografii, władca jako ktitor w Żywocie Klemensa Ochrydzkiego oraz słowiańskie klasztory na Górze Athos.
Panel 8 · Krajobrazy, miejsca i elity – sieć grodów Rusi Halicko-Wołyńskiej, centrum i peryferie późnośredniowiecznej Rusi, dalmatyński model króla-założyciela i genealogia książąt halickich.
18 września – od Lednicy po Skandynawię
Panel 9 · Lokalne ośrodki administracyjne i władze – Lednica – władza, Kościół i cmentarzyska, ośrodki ziemi połockiej, zamki na Rusi Południowej w XIII wieku oraz archeologia krajobrazu i granic.
Panel 10 · Władza w Wielkim Księstwie Litewskim – początki dziejopisarstwa litewskiego, utrwalenie dynastii Giedyminowiczów i integracja ziem ruskich z Wielkim Księstwem.
Panel 11 · Władza w Skandynawii – klimat, zgromadzenia prawne i władza elit na Rusi i w Skandynawii, drużyna Haralda Srogiego oraz Normanowie z południowej Italii a Słowianie.
O czym rozmawialiśmy
43 referaty panelowe złożyły się na sześć głównych pól badawczych:
| Władza, legitymizacja i tożsamość | ██████████████████ | 9 |
| Administracja terytorialna i lokalna | ████████████████ | 8 |
| Elity, zgromadzenia i wiec | ████████████████ | 8 |
| Religia, rytuał i władza sakralna | ████████████████ | 8 |
| Litwa i Skandynawia | ████████████ | 6 |
| Krajobrazy, miejsca i elity | ████████ | 4 |
Jedno pytanie, wiele narzędzi
Źródła pisane, badania wykopaliskowe osad, pieczęcie ołowiane, skarby monet, terminologia latopisów, a nawet dane klimatyczne – wszystko to posłużyło do rozwiązania jednego problemu: skąd naprawdę brała się władza i kto ją kreował i po co.
| Podejścia badawcze Historia i krytyka źródeł – 20 Archeologia i kultura materialna – 14 Terminologia i językoznawstwo historyczne – 3 Numizmatyka i gospodarka srebrem – 3 Hagiografia, liturgia i ideologia – 2 Historia środowiska i klimatu – 1 | Badane regiony Ruś, Nowogród i Ruś Halicko-Wołyńska – 14 Polska piastowska i Gniezno – 9 Słowianie połabscy, Pomorze i Prusy – 5 Czechy, Węgry i Europa Środkowa – 4 Bałkany, Athos i Bizancjum – 4 Skandynawia, Gotlandia i Północ – 4 Wielkie Księstwo Litewskie – 3 |
Trzy pokolenia badaczy
| 13 · 28% | 18 · 39% | 15 · 33% |
| Młodzi badacze doktoranci i świeżo wypromowani doktorzy | Średnie pokolenie uznani naukowcy i kierownicy projektów | Seniorzy profesorowie i dyrektorzy instytutów |
Dwie trzecie programu wypełnili badacze młodego i średniego pokolenia, a debatom przewodniczyli seniorzy z Oksfordu, Collège de France, PSL, Polskiej i Czeskiej Akademii Nauk oraz Litewskiego Instytutu Historii. „Światy Słowian” były więc spotkaniem prawdziwie międzypokoleniowym.
Nie tylko obrady
Konferencja rozpoczęła się już 15 września wieczorem zwiedzaniem Muzeum Początków Państwa Polskiego, a zakończyła 18 września wizytą w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie. Kuluarowe dyskusje trwały do późnego wieczora, a w skrajnych wypadkach kończyły się tuż przed śniadaniem.
Wolność słowa – w pełnym wyposażeniu
Organizatorzy zadbali o dwie rzeczy: wolność słowa – i rolkę taśmy dyscyplinującej, na wypadek gdyby któryś z referentów zapomniał o limicie czasu.
Tymczasem na targu naukowym…
„Przez trzy dni robiliśmy, co w naszej mocy, by sprzedać wyniki naszych badań. Zainteresowanie było – a od czasu do czasu w dłoni kupca błysnęła nawet moneta”.
Cennik: jedna pieczęć ołowiana = dwa przypisy. Podczas targowania nie ucierpiała żadna hipoteza.


Taśma dyscyplinująca w akcji podczas otwarcia obrad oraz „targ naukowy” – ilustracja z prezentacji zamykającej. Przygotował z pomocą AI Stepan Stepanienko. Na zdjęciu od lewej Aleksander Paroń, Adrian Jusupović, Jacek Gruszczyński i Constantine Zuckerman.
Miasto i Muzeum zaskoczyło uczestników. Gniezno w barwach „Światów Słowian”: flagi i banery z logo konferencji witały uczestników na ulicach miasta.

Logo konferencji na ulicach Gniezna
Do zobaczenia w 2028 roku!
Już dziś zapraszamy na piątą konferencję z cyklu, która odbędzie się w 2028 roku pod hasłem:
Światy Słowian V · 2028
Prawo, zwyczaje, obyczaje i tradycja w Światach Słowian
Dziękujemy wszystkim 46 prelegentom, 9 przewodniczącym paneli oraz naszym gospodarzom w Gnieźnie. Kontakt i aktualności: theworldoftheslavs@gmail.com
Konferencja została współfinansowana ze środków programu „Wektory Nauki” Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
