Zakład Historii Społecznej XIX i XX wieku

Kierownik: dr hab. Mateusz Rodak, prof. IH PAN

dr hab. Natalia Jarska, prof. IH PAN
prof. dr hab. Anna Landau-Czajka
dr Olga Linkiewicz
prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki
dr hab. Katarzyna Sierakowska, prof. IH PAN

Współpracownicy:
dr Andrii Bezsmertnyj
dr Ewa Bukowska-Marczak
dr hab. Karol Chylak
dr Tomasz Flasiński
dr Aleksandra Jakubczak
dr Agnieszka Kajczyk
dr Zachary Mazur
dr hab. Małgorzata Nalewajko
dr Ewa Nizińska
prof. dr hab. Oleh Razyhrayev
dr hab. Irena Anna Słodkowska
mgr Zuzanna Żubka-Chmielewska

Doktoranci:
mgr Marta Kapełuś
mgr Tatiana Midura
mgr Karolina Siewak
mgr Marcin Wilk

Prowadzone w Zakładzie badania koncentrują się wokół szeroko rozumianych zagadnień z dziedziny historii społecznej Polski w XIX i XX w. (ze szczególnym uwzględnieniem okresu 1914–1939). W latach 2010–2013 pracownicy Zakładu oraz liczne grono badaczy z innych polskich i zagranicznych ośrodków naukowych, zaangażowanych było w realizację grantu badawczego „Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej” (finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki), którego pracami kierowali prof. dr hab. Janusz Żarnowski oraz prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki. Wymiernym efektem prac ośmiu zespołów badawczych, stworzonych na potrzeby realizowanego projektu, obok szeregu konferencji podsumowujących ich prace, są wydawane w ramach serii „Metamorfozy Społeczne” kolejne tomy poświęcone różnym aspektom życia społecznego Polski okresu międzywojennego (kultura społeczeństwa II RP, środowiska marginesu społecznego, kwestie wyznaniowe, rodzina i socjalizacja, praca oraz rola państwa w strukturze społecznej) oraz publikacje w czołowych pismach naukowych: „Acta Poloniae Historica” (problemy narodowościowe) i „Rocznikach Dziejów Społecznych i Gospodarczych” (demografia). Ostatecznym podsumowaniem projektu „Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej” jest nowa synteza dziejów społecznych Drugiej Rzeczpospolitej pt. „Społeczeństwo międzywojenne. Nowe spojrzenie” pod red. prof. dr. hab. Janusza Żarnowskiego oraz prof. dr. hab. Włodzimierza Mędrzeckiego (wyd. 2015).

W latach 2014–2018 w Zakładzie realizowano projekt „Pierwsza wojna światowa na ziemiach polskich. Oczekiwania – doświadczenie – konsekwencje”, finansowany w ramach NPRH, którego przedmiotem badań pozostawała szeroko rozumiana historia społeczna ziem polskich w okresie I wojny światowej. Kierownikiem projektu był prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki, a głównymi wykonawcami prof. dr hab. Andrzej Nowak oraz dr hab. prof. IH PAN Katarzyna Sierakowska.

Pracownicy i doktoranci obok naukowego zaangażowania w ogólnozakładowe projekty prowadzą również własne, oryginalne badania, w których starają się łączyć metodologię badań historycznych, antropologicznych i socjologicznych.

Pracownicy:

Prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki – koncentruje się na badaniach przemian społeczno-kulturowych społeczeństwa polskiego w 2. poł. XIX i 1. poł. XX w. oraz przebiegu procesów narodotwórczych na obszarach dawnej Rzeczypospolitej Szlacheckiej. Obecnie pracuje nad propozycją nowej syntezy społeczeństwa Drugiej Rzeczypospolitej, która podsumowuje wyniki kilkuletniego projektu badawczego realizowanego w ramach Zakładu Historii Społecznej XIX i XX w. oraz nad monografią poświęconą roli inteligencji w życiu społecznym i kulturze Drugiej Rzeczypospolitej.

Prof. dr hab. Anna Landau-Czajka – historia społeczna, historia stosunków polsko-żydowskich, historia dzieciństwa. Jest autorką  monografii: W jednym stali domu. Koncepcje rozwiązania kwestii żydowskiej w publicystyce polskiej lat 1933–1939 (1998), Co Alicja odkrywa po własnej stronie lustra. Życie codzienne, społeczeństwo, władza w podręcznikach dla dzieci najmłodszych 1785–2000 (2002), Syn będzie Lech… Asymilacja Żydów w Polsce międzywojennej (2006), Polska to nie oni. Polska i Polacy w polskojęzycznej prasie żydowskiej II Rzeczypospolitej (2015) Wielki ‘Mały Przegląd’. Społeczeństwo i życie codzienne w II Rzeczypospolitej w oczach korespondentów „Małego Przeglądu” (2018), Koty w społeczeństwie II Rzeczypospolitej, (2020). Przewodnicząca KNH PAN.

Dr hab. prof. IH PAN Natalia Jarska – zajmuje się historią kobiet i płci w Polsce w XX w. Obecnie pracuje nad monografią na temat działalności kobiet w PPR/PZPR w latach 1945–1989. Jej nowy projekt jest poświęcony rolom i relacjom płci w małżeństwie w Polsce w latach 1918–1989.

Dr Olga Linkiewicz – zajmuje się historią najnowszą Europy Wschodniej w XX w., w tym zwłaszcza problematyką relacji społecznych i narodowościowych oraz nacjonalizmem. Prowadzi badania etnograficzne nad pamięcią o życiu społecznym w Polsce międzywojennej i w okresie II wojny światowej. Jej nowy projekt jest studium początków ekspertyzy w etnologii i antropologii rasowej i relacji między rozwojem tych dyscyplin a polityką państwa polskiego w latach 1918–1939.

Dr hab. prof. IH PAN Katarzyna Sierakowska – zajmuje się badaniem reakcji społeczeństwa polskiego na zjawiska wzmacniane przez wydarzenia I wojny światowej, przede wszystkim takie jak śmierć, uchodźstwo wojenne i głód. W kręgu jej zainteresowań znajduje się również problematyka gender w aspekcie dziejów rodziny i funkcjonowania kobiet w społeczeństwie II RP.

Dr hab. prof. IH PAN Mateusz Rodak – zajmuje się szeroko rozumianą problematyką marginesu społecznego 1. poł. XX w. (dzieje poszczególnych środowisk marginalnych, walka z przestępczością, polityka społeczna i karna, kryminologia, więziennictwo, marginalizacja). Autor monografii poświęconej osadzonym w Więzieniu Karnym na Mokotowie w okresie międzywojennym Pospolitacy, cuwaksi, powrotowcy. Osadzenie w więzieniu karnym Warszawa-Mokotów (1918–1939) (Warszawa, 2017) oraz środowisku kasiarzy w okresie międzywojennym Kasiarze w Drugiej Rzeczypospolitej (Warszawa, 2022).

Wykaz prowadzonych w Zakładzie projektów badawczych:

• „Badania procesu przemian życia codziennego młodzieży żeńskiej międzywojennego Tarnowa” (kierownik projektu: mgr Marcin Wilk, grant badawczy Preludium 2022–2025, finansowany w ramach NCN, nr 2021/41/N/HS3/02065, przyznane środki: 130 795 zł). Zasadniczym zadaniem tego projektu będzie w miarę pełne i wieloaspektowe odtworzenie warunków funkcjonowania społecznego i kulturowego różnych warstw, grup i środowisk społecznych młodzieży żeńskiej w międzywojennym Tarnowie. Projekt odpowie ponadto na następujące pytania: Kim były przedstawicielki „młodzieży żeńskiej”? Jak – jako swoista zróżnicowana grupa społeczna – były odbierane w przestrzeni publicznej? Jakie miały możliwości realizacji społecznej i indywidualnej? Ku czemu dążyły? Dodatkowym celem, jaki stawia sobie niniejszy projekt, jest wypracowanie adekwatnej metody interpretacji i analizy historycznej podejmowanej z perspektywy badań nad społeczną rolą płci. Jakkolwiek w polskiej historiografii przyjęło się mówić o „młodzieży żeńskiej”, należy poważnie zastanowić się, czy tego typu badania mogą otwierać nowe perspektywy i wpisywać się w nurt tak zwanych „girlhood studies”. Tak zdefiniowane pojęcie „młodzież żeńska” pozwalałoby czerpać z tradycyjnych nurtów polskiej historiografii, a także na przykład dorobku badaczy historii oświaty.

Wykaz zakończonych projektów badawczych prowadzonych w Zakładzie:

• „Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej” (prof. dr hab. Janusz Żarnowski, prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki, grant badawczy 2009–2013, finansowany przez NCN).
• „Pariasi II Rzeczpospolitej – świat międzywojennych przestępców na przykładzie woj. warszawskiego i łódzkiego” (dr hab. prof. IH PAN Mateusz Rodak, grant badawczy 2010–2013, finansowany przez NCN).
• „Oddolne tworzenie kultury. Wielostanowiskowe studium porównawcze” (mgr Ewa Nizińska, grant badawczy 2013–2015, finansowany przez MKiDN).
• „Elity polityczne i gospodarcze Besarabii w okresie międzywojennym” (mgr Jakub Ber, grant badawczy 2013–2015, finansowany przez NCN).
• „Pierwsza wojna światowa na ziemiach polskich. Oczekiwania–doświadczenie–konsekwencje” (prof. dr hab. Włodzimierz Mędrzecki, dr hab. prof. IH PAN Katarzyna Sierakowska, grant badawczy 2014–2018, finansowany w ramach NPRH).
• „Kobiety i mężczyźni w małżeństwie w Polsce w latach 1939–1980” (dr Natalia Jarska, grant badawczy 2016–2019, finansowany w ramach NCN).
• „Etnopolityka. Studia nad etnosem i rasą w Polsce, polityka i międzynarodowy obieg wiedzy 1918–1958” (dr Olga Linkiewicz, 2018–2021, finansowany w ramach NCN, konkurs OPUS).