Zakład Atlasu Historycznego

Kierownik: dr hab. prof. IH PAN Marek Słoń

Z-ca Kierownika: dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady

mgr Anna Bilny
mgr Arkadiusz Borek
dr Krzysztof Boroda
dr Wiesława Duży
mgr Michał Gochna
dr Piotr Guzowski
dr Marta Kuc-Czerep – Sekretarz
dr hab. prof. IH PAN Witold Matwiejczyk
prof. dr hab. Krzysztof Mikulski
mgr inż. Grzegorz Myrda
mgr Miłosz Myrda
dr Anna Paulina Orłowska
dr Tomasz Panecki
mgr Katarzyna Słomska
mgr Michał Słomski
mgr Jarosław Suproniuk
mgr Patrycja Szwedo
mgr Urszula Zachara-Związek (urlop macierzyński)
mgr Tomasz Związek

Współpracownicy:
dr hab. prof. IH PAN Krzysztof Chłapowski
mgr Piotr Kann
dr Marzena Liedtke
dr Kazimierz Pacuski
mgr Henryk Rutkowski
mgr Marcin Sobiech

kontakt: tel. +48 22 8316338 oraz adresy e-mail kierownika zakładu i pozostałych pracowników

 

Idea opracowania atlasu szesnastowiecznej Polski została sformułowana i podjęta już latach 80. XIX w. Utworzona w 1953 r. Pracownia Atlasu Historycznego Instytutu Historii PAN była kontynuacją placówki o tej samej nazwie, funkcjonującej przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim, a pośrednio – działającej przy nim od 1921 r. Komisji Atlasu Historycznego. Najpierw ukazały się drukiem dwa tomy: Województwo płockie około 1578 r., pod kier. Stanisława Herbsta (Atlas Historyczny Polski, Seria A: Mapy szczegółowe, t. 2), Warszawa 1958 oraz Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, oprac. Marian Biskup, przy współudziale Lucjana Koca, red. Stanisław Herbst (Seria B: Mapy przeglądowe, t. 1), Warszawa 1961. W 1964 r. dokonano korekty koncepcji i podjęto edycję w nowej serii (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), według z góry przyjętej numeracji tomów: t. 3, Województwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku, red. Władysław Pałucki, oprac. Stefan Wojciechowski, Warszawa 1966; t. 7: Mazowsze w drugiej połowie XVI w., pod red. Władysława Pałuckiego, Warszawa 1973; t. 2: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI w., pod red. Władysława Pałuckiego, Warszawa 1993; t. 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI w., pod red. Henryka Rutkowskiego, Warszawa 1998, t. 1: Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI w., pod red. Henryka Rutkowskiego, Warszawa 2008, t. 4: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Krzysztofa Chłapowskiego i Marka Słonia, Warszawa 2017 (redaktorem serii dla tomu 2, 5 i 1 Stanisław Trawkowski, dla t. 1 wspólnie z Małgorzatą Wilską, dla t. 4 – Marek Słoń i Henryk Rutkowski). Przedmiotem opracowania są ziemie polskie w 2. poł. XVI w. Każdy tom składa się z dwóch części. Pierwsza obejmuje mapę główną (w skali 1:250 000) i szczegółowe mapy przeglądowe (w skali 1:500 000), przedstawiające osadnictwo, ukształtowanie terenu, zalesienie, sieć parafialną, podziały administracyjne państwowe i kościelne, drogi oraz plany wybranych, najważniejszych miast (w skali 1:10 000) z obszaru danego województwa. Druga część to komentarze zawierające omówienie podstawy źródłowej, metody opracowania, najważniejsze kwestie historyczne oraz indeksy: miejscowości (uwzględniający między innymi odmianki nazw) oraz nazw fizjograficznych.

W 2014 r. ukazała się edycja angielska wszystkich dotychczasowych tomów serii Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku w postaci jednolitej publikacji: Historical Atlas of Poland in the 2nd Half of the 16th Century. Voivodeships of Cracow, Sandomierz, Lublin, Sieradz, Łęczyca, Rawa, Płock and Mazovia, wydana w serii „Geschichte Erinnerung Politik Posener Studien zur Geschichts-, Kultur- und Politikwissenschaft” (Bd. 6) nakładem wydawnictwa Peter Lang.

Obecnie trwają prace nad trzema tomami. Kujawy wraz z ziemią dobrzyńską i Podlasie będą opracowane od początku, zgodnie z metodą przyjętą dla Wielkopolski. Natomiast dla Prus Królewskich tom wydany przez Mariana Biskupa (Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, oprac. M. Biskup przy współpracy L. Koca, Warszawa 1961, Atlas historyczny Polski. Seria B: Mapy przeglądowe, t. 1) zostanie uzupełniony i dostosowany do serii map szczegółowych. W 2020 r. wszystkie trzy będą wydane drukiem. Jednocześnie ukaże się w postaci elektronicznej (ebook i print-on-demand) po polsku i po angielsku cała seria obejmująca wszystkie ziemie polskie Korony w 2. poł. XVI w.

Jest ona już teraz sukcesywnie udostępniana w postaci przestrzennej bazy danych o tym samym zakresie treści, co tomy drukowane, z dodaniem edycji źródłowych. Najważniejszymi są rejestry poborowe. Edycja wszystkich spisów z Wielkopolski 2. poł. XVI w. została już opublikowana. Tomy kujawski, podlaski i pruski również będą dopełnione wydawnictwem źródłowym o podobnym zakresie i formie. Dla pozostałych województw objętych serią elektroniczna edycja materiałów podatkowych obejmie jedynie wybrane spisy. Pozostałe zostaną udostępnione w postaci skanów z nałożonym na nie indeksem geograficznym. Wszystkie edycje źródłowe składają się ze zintegrowanych ze sobą kilku części: cyfrowe faksimile rękopisu, relacyjna baza danych, aplikacja GIS i komentarzem źródłoznawczym. Są ona dostępne na witrynie atlasfontium.pl.

Z Zakładem Atlasu Historycznego i z witryną atlasfontium.pl (IH PAN, red. naczelni Marek Słoń i Bogumił Szady) związane jest czasopismo „Studia Geohistorica” (IH PAN i Polskie Towarzystwo Historyczne, red. naczelny Bogumił Szady).

Zakład Atlasu Historycznego prowadzi także prace nad rozbudową czasowo-przestrzennej bazy danych dla okresu przedrozbiorowego, przede wszystkim dla sieci osadniczej i struktur terytorialnych. Towarzyszy temu wypracowywanie nowych metod edycji źródeł z wykorzystaniem zaawansowanych narzędzi cyfrowych.

 

Członkowie zespołu prowadzą także własne badania i projekty badawcze finansowane ze środków zewnętrznych:

„Atlas historyczny miast polskich: Kalisz”, kierownik: Urszula Sowina, finansowany przez NCN, Nr 2015/19/B/HS3/00549, lata 2016–2019, budżet: 177 800 zł.

„Księgi konsystorza kaliskiego z lat 1504–1534”, kierownik: Arkadiusz Borek, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04425, lata 2015–2018, budżet: 102 700 zł.

„Elektroniczna edycja sądowych ksiąg kaliskich z lat 1587–1593”, kierownik: Michał Gochna, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04421, lata 2015–2018, budżet: 149 890 zł.

„Cyfrowa edycja kaliskich ksiąg ziemskich i grodzkich z przełomu XV i XVI wieku”, kierownik: Tomasz Związek, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04428, lata 2015–2018, budżet: 149 500 zł.

„Cyfrowe edycje map dawnych: perspektywy i ograniczenia na przykładzie »Mapy geograficzno-wojskowej i statystycznej Wielkopolski« (1807–1812)”, finansowany przez NCN, Nr 2015/17/N/HS3/01267, lata 2016–2019, budżet: 112 320 zł.

„Ontologiczne podstawy budowy historycznych systemów informacji geograficznej”, finansowany przez NPRH, Nr 2bH 15 0216 83, lata 2016–2019, budżet: 1 070 160 zł.

„Annual Fairs in Greater Poland from the Late Middle Ages to the Deluge (1385–1655)”, kierownik: Anna Paulina Orłowska, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04425, lata 2017–2019, budżet: 768 736 zł.