Mamy szczególne powody do dumy! Aż dwa nowe projekty badawcze będą realizowane w naszym Instytucie.

Dofinansowanie otrzymały:

  • „Wiara na wygnaniu: archiwa socyniańskie a walka o tożsamość i pamięć we wczesnonowożytnej Europie” kierowany przez dr Annę Laskowska, konkurs Sonata21, przyznane środki 1 007 800zł

Co dzieje się ze świadectwami życia religijnej mniejszości, gdy jej wspólnota zostaje poddana prześladowaniom, wygnaniu, a w końcu rozpada się całkowicie? Co staje się z jej archiwami? Czy kruche, z natury nietrwałe rękopisy, tworzone z myślą o przyszłych pokoleniach, mogą przetrwać w sytuacji, gdy ich autorzy zmuszeni są je ukrywać, ratować w pośpiechu lub przenosić poza granice kraju? A może są skazane na zniknięcie, spychane na margines historii, która niechętnie pamięta o tych, którzy nie mieszczą się w dominujących narracjach?

Projekt poświęcony jest losom archiwów socyniańskich, zespołu rękopiśmiennych dokumentów stworzonych przez wyznawców jednego z najbardziej prześladowanych nurtów polskiej reformacji: Socynian, zwanych też Braćmi Polskimi lub Arianami. Była to wspólnota wyróżniająca się antytrynitarnymi i racjonalistycznymi poglądami. Choć Polska stanowiła kolebkę ich myśli, znaczna część socyniańskiego dziedzictwa intelektualnego przechowywana jest dziś daleko poza jej granicami, rozproszona po archiwach i bibliotekach Siedmiogrodu, Holandii i innych krajów.

To rozproszenie rodzi kluczowe pytania: jakie siły doprowadziły nie tylko do wygnania socyniańskiej wspólnoty, lecz także do powstania swoistej „diaspory archiwów”? Jak mechanizmy te odzwierciedlają szerszą dynamikę władzy, pamięci i kulturowej tożsamości?

Choć samo wyznanie zostało ostatecznie wygnane z Polski, jego archiwa przetrwały — najpierw starannie chronione przez socyniańskich wygnańców, później zaś przez ich sojuszników. Te dokumenty, od zapisów synodalnych i traktatów teologicznych po prywatne listy i osobiste świadectwa, nie były jedynie pamiątkami przeszłości. Stanowiły nośniki tradycji intelektualnych i zbiorowej tożsamości, pozwalając tej wspólnocie trwać mimo lat presji politycznej i religijnej. Ich przetrwanie nie było jednak oczywiste: wiele rękopisów zaginęło, wiele zostało zniszczonych lub celowo wymazanych z pamięci. Projekt śledzi więc ukryte sieci troski, odpowiedzialności i solidarności — łańcuchy jednostek, instytucji i wspólnot, które przyczyniły się do przetrwania tej spuścizny.

Traktując te archiwa nie jako zwykłe repozytoria tekstów, lecz jako świadectwa oporu i źródła podtrzymywanej wbrew wszystkiemu tożsamości, projekt zadaje szersze pytania: jak tradycje marginalizowane przeciwstawiają się wymazywaniu? Jaką rolę pełnią rękopiśmienne dokumenty w podtrzymywaniu tożsamości pod presją polityczną i religijną? I czego przetrwanie (lub zniknięcie) tych rękopisów uczy nas o relacji między pamięcią kulturową a władzą?

Celem badań jest nie tylko rekonstrukcja dróg, którymi wędrowały socyniańskie archiwa, lecz także uchwycenie szerszej dynamiki trwałości, adaptacji i historycznego wykluczenia. Mam nadzieję, że projekt skłoni do namysłu nad znaczeniem zachowywania głosów mniejszości w świecie, w którym dominujące narracje zbyt często zmierzają ku ich uciszeniu, choć to właśnie te ciche głosy odsłaniają najwięcej prawdy o ludzkiej wspólnocie.

  • „Azbestowe miasta: toksyczne dziedzictwo modernizacji Polski Ludowej” kierowany przez dr hab. Ewelinę Szpak, konkurs Opus 30, przyznane środki 241 206 zł

Po II wojnie światowej Polska stała się jednym z najważniejszych ośrodków przetwórstwa azbestu w Europie Środkowej. W latach 80. XX wieku w krajowych zakładach przerabiano ponad 100 tysięcy ton tego „cudownego materiału” rocznie. Surowiec, sprowadzany głównie z ZSRR, trafiał niemal wszędzie: do budownictwa, motoryzacji, infrastruktury i licznych produktów codziennego użytku. Był tani, trwały i ognioodporny – idealny dla państwa, które chciało szybko modernizować kraj. Z czasem okazało się jednak, że ta pozorna nowoczesność miała swoją ukrytą cenę: wysokie koszty zdrowotne i poważne szkody dla środowiska.

Pięć małych polskich miejscowości – Szczucin, Ogrodzieniec, Trzemeszno, Wierzbica i Gryfów Śląski – stało się centrami produkcji wyrobów azbestowo‑cementowych. Ogromne zakłady zdominowały ich życie gospodarcze i społeczne, dając zatrudnienie i realną szansę na awans wielu rodzinom. Codzienność miała jednak drugie oblicze: pracownicy na co dzień wdychali toksyczne włókna, a całe społeczności żyły w otoczeniu wszechobecnego toksycznego pyłu azbestowego. W realiach socjalizmu nic nie mogło się zmarnować – dotyczyło to również odpadów z produkcji zakładowych. Okoliczne społeczności wykorzystywały je do utwardzania dróg, podwórek i placów. Dzieci bawiły się na skażonej ziemi, a kobiety przerabiały zużyte worki po azbeście na ciepłe koce. Przez wiele lat wszystko wydawało się normalne: miasta rosły, ludzie mieli pracę, a toksyczność – choć obecna – była niewidoczna i niemal nieuświadamiana.

Dziś wiemy, że azbest wywołuje nieuleczalne choroby – międzybłoniaka, raka płuc i azbestozę – które rozwijają się dopiero po dekadach od kontaktu z włóknami. Społeczny awans i przemysłowy „sukces” tych małych miejscowości zamieniły się więc z czasem w dramat rozciągnięty na dziesięciolecia. Choć współczesne media wspominają głównie o problemach z utylizacją azbestu, same PRL‑owskie „miasta azbestowe” wciąż pozostają niemal niewidoczne w badaniach nad historią Polski XX wieku. Nie wiemy, jak ich mieszkańcy przeżywali codzienne narażenie, jak władze reagowały na pierwsze sygnały o zagrożeniu ani jak ta przeszłość jest dziś pamiętana – lub dlaczego bywa wypierana. Projekt wypełnia tę lukę, stawiając podstawowe pytania, takie jak: dlaczego toksyczny przemysł ulokowano w małych, peryferyjnych miasteczkach? Co państwo wiedziało o ryzyku i kiedy? Jak wyglądało życie w otoczeniu niewidzialnego skażenia? I wreszcie: jak współczesne społeczności pamiętają, opowiadają – albo milczą – o swojej toksycznej historii?

Realizowane badania łączą perspektywę historyczną z głosami mieszkańców. Archiwa odsłaniają logikę decyzji państwowych, dane medyczne – wzorce zachorowań, ale dopiero wywiady z dawnymi pracownikami i ich rodzinami pokazują przeżyte doświadczenia: codzienne strategie radzenia sobie, wstyd, normalizację ryzyka i traumę późnych diagnoz. Dlaczego jedne społeczności otwarcie mówią o azbeście, a inne wolą milczeć? Co w ich reakcjach jest lokalną specyfiką, a co uniwersalnym mechanizmem obronnym?

Projekt wykorzystuje nowoczesne narzędzia humanistyki: „powolną przemoc”, która opisuje, jak toksyczność działa wolno i bezgłośnie; koncepcję „społeczności zasobowych”, wyjaśniającą zależność lokalnych społeczności od toksycznych surowców; oraz „typologie zapominania”, które pozwalają uchwycić, dlaczego pewne historie znikają z pamięci publicznej. Jednocześnie badania wpisują polskie przypadki w globalny krajobraz dziedzictwa azbestu – od Kanady po Australię i Włochy – pokazując, że postkomunistyczna Europa Środkowa wciąż pozostaje słabo obecna w międzynarodowej debacie o toksycznej nowoczesności.

Ważnym efektem projektu jest także przywrócenie perspektywy ludzi, których głos zniknął z oficjalnych narracji. Po zakazie stosowania azbestu w 1997 roku media przedstawiały te społeczności głównie jako ofiary transformacji gospodarczej, pomijając doświadczenia chorób, strat i skażonej codzienności. Realizowane badania włączają ich opowieści do historii, przypominając, że toksyczne dziedzictwo nie jest wyłącznie problemem środowiskowym – to także kwestia pamięci, odpowiedzialności i sprawiedliwości.

Serdecznie gratulujemy!