W ramach NCN

„Zniszczenia wojenne w Rzeczypospolitej w XVII wieku: analiza porównawcza zjawiska na obszarze Rusi Czerwonej i Wielkopolski w perspektywie kryzysu gospodarczego XVII wieku”, SONATA BIS, nr 2016/22/E/HS3/00479, przyznane środki: 723 190 zł, 2017–2024 (przedłużony do 2.08.2025), kierownik projektu: dr Andrzej Gliwa. Zasadniczym celem badań będzie ustalenie skali i zasięgu zniszczeń wojennych, jakie dotknęły obszar Rusi Czerwonej i Wielkopolski w XVII stuleciu. Wybór tych dwóch prowincji (obejmujących łącznie powierzchnię ponad 112 000 km²) jako pola badań komparatystycznych dla zagadnienia zniszczeń wojennych wiąże się z faktem, że Ruś Czerwona była w XVII wieku jedyną dzielnicą państwa polsko-litewskiego, która została najechana przez wojska wszystkich agresorów atakujących terytorium Rzeczypospolitej w odróżnieniu od Wielkopolski na obszarze której operowały tylko oddziały armii szwedzkiej i ich sojusznicy. Stwarza to doskonałą okazję do wieloaspektowych porównań dotyczących rzeczywistej skali i zasięgu zniszczeń wojennych będących skutkiem działań militarnych prowadzonych przez wszystkie formacje nieprzyjacielskie na terytorium Rzeczypospolitej w XVII stuleciu.

„Sekularyzacja Zachodu: Tacytyzm od XVI do XVIII wieku”, OPUS, nr 2019/35/B/HS1/04039, przyznane środki: 1 423 200 zł, 2020–2023 (przedłużony do 29.11.2025), kierownik projektu: dr hab. Jan Waszink. Celem projektu jest napisanie historii tacytyzmu wraz z otaczającymi go walkami i kontrowersjami. Interpretując skład retoryczny i strategie każdego z wybranych tekstów w jego współczesnym kontekście społecznym i politycznym, można uzyskać obraz kontrowersji i kwestionowanych idei, które w tym kontekście są zagrożone. Seria tych historii wpisuje się w historię ruchu tacytystycznego. Ostatecznie, pod koniec XVII wieku, tacytyzm stracił swoją kontrowersyjną naturę i stał się częścią głównego nurtu europejskiej myśli politycznej, co wyraźnie wskazuje na zmianę samej myśli politycznej. Albowiem fundamenty nowoczesnej dyscypliny nauk politycznych położyli uczeni inspiracji tacytystycznej, którzy wnieśli istotny wkład w podstawy nauki ekonomicznej. Ta historia tacytyzmu nie tylko rzuci światło na kluczową, wczesną fazę wyłaniania się nowoczesnej myśli i postaw politycznych, lecz pokaże również, w jaki sposób społeczeństwa europejskie w przeszłości radziły sobie ze skomplikowaną grą polityczną i religijną, polityką i prawem, jak postrzegano, interpretowano i negocjowano w społeczeństwie sprzeczności między władzą a sprawiedliwością oraz między sprzecznymi ze sobą zasadami, w jaki sposób kwestionowano i broniono sekularyzacji, jak przeciwstawiano się starciom i napięciom między większościami i mniejszościami opiniotwórczymi, a także (w większości przypadków) jak je zwalczano i (ostatecznie) jak je rozwiązywano. W ten sposób projekt dostarczy materiału do użytecznych porównań, który pozwoli na lepsze wyeksponowanie polityki teraźniejszości.

„Jakiej historii Polacy potrzebują. Dziesięć debat o historii Polski”, OPUS, nr 2020/37/B/HS3/03906, przyznane środki: 363 600 zł, 2021–2024, kierownik projektu: dr hab. Adam Kożuchowski, prof. IH PAN. Celem projektu jest nie tylko rekonstrukcja przebiegu i dynamiki nw. debat, ale także postawienie pytania o rządzące nimi mechanizmy i prawidłowości: (1) kwestia wyjątkowości polskiego procesu historycznego i jej metodologiczne konsekwencje;(2) spór o dziedzictwo Polski Jagiellońskiej i unii polsko-litewskiej; (3) spór o ideę Polski Piastowskiej i związany z nią typ patriotyzmu; (4) spór o wyjątkowość, dorobek i konsekwencje demokracji szlacheckiej; (5) kontrowersje wokół znaczenia i dziedzictwa rozbiorów Rzeczpospolitej; (6) spory o sens polskich powstań narodowych – od konfederacji barskiej po antykomunistyczne podziemie po II wojnie; (7) spory o sens postaw ugodowych i kolaborację – od rozbiorów po PRL; (8) dyskusje wokół natury i zakresu zacofania gospodarczego i jego związki ze strukturą społeczną; (9) kontrfaktyczne i alternatywne scenariusze jako remedium na niepowodzenia z przeszłości; (10) spór o zakres i wymiar zbiorowej odpowiedzialności i winy w kontekście wydarzeń II wojny i epoki komunistycznej.

„Kultura amatorskiego pisania programów na komputery domowe w latach 80. w kontekście kapitalizmu kognitywnego”, OPUS, nr 2020/37/B/HS3/03610, przyznane środki: 769 889 zł, 2021–2025, kierownik projektu: dr Patryk Wasiak. Celem głównym projektu jest dekonstrukcja praktyk amatorskiego programowania w latach 80. jako formy kulturowej, którą Kierownik Projektu taktuje jako manifestację kultury w określonym kontekście historycznym. W ramach projektu bada, w jaki sposób to ‘programowanie w życiu codziennym’ było wyobrażane, dyskutowane i przeżywane. Aby to osiągnąć analizuje, w jaki sposób to programowanie było wpisane w określone kulturowe, ekonomiczne i społeczne zjawiska w wysoko rozwiniętych krajach Europy Zachodniej i USA w tej dekadzie. Badanie to dostarcza dowodów na to, że analiza tworzenia amatorskich programów, jako niematerialnej pracy, może znacząco przyczynić się do lepszego zrozumienia powiązań pomiędzy pojawieniem się kapitalizmu kognitywnego i użytkowaniem narzędzi komputerowych. Ten historyczny projekt ma też być głosem w debacie na temat roli oprogramowania i umiejętności kodowania w społeczeństwie. Jego celem jest wskazanie, w jaki sposób historyczny projekt może wnieść coś do toczących się debat na temat kompetencji użytkowników technologii cyfrowych.

„Polskie pojęcia społeczno-polityczne XIX i XX wieku”, OPUS, nr 2020/39/B/HS3/02475, przyznane środki: 476 440 zł, 2021–2025, kierownik projektu: dr hab. Adam Kożuchowski, prof. IH PAN. Projekt obejmie badaniem retoryczny potencjał i zmiany znaczenia w czasie, na przestrzeni dwóch stuleci, około pięćdziesięciu kluczowych pojęć polskiego dyskursu społeczno-politycznego. To studium przemian języka politycznego, postrzeganego poprzez pryzmat pojęć społeczno-politycznych. Pojęcia zarówno współtworzą, jak i odbijają naszą świadomość, a więc także i rzeczywistość społecznopolityczną, która jest źródłem, ale też i produktem naszych pojęć. Są więc one także nośnikami ideologii i programów, które ze swej strony czynią stałe zakusy, aby wpływać na znaczenie i rozumienie pojęć. Rozumienie takich pojęć jak ‘naród’ i ‘społeczeństwo’, ‘partia’ i ‘rewolucja’ zmienia się w czasie, a zmiany te na ogół nie są politycznie obojętne, stanowią bowiem owoc zabiegów ideologów i propagandystów. Monopol na określanie znaczeń danego pojęcia uzyskać jest jednak bardzo trudno i nigdy nie udaje się to na stałe. W kraju takim jak Polska znaczne obszary politycznej wyobraźni kształtowane są przez pojęcia pochodzenia obcego. Czy proces ich adaptacji i oswojenia przebiega według ustalonych wzorów? I czy możemy mówić o momentach, gdy nowe pojęcia wchodzą do użycia na skalę masową?

„Czechosłowacko-polskie Sieci Akademickie podczas Zimnej Wojny między wielką polityką i strategiami indywidualnymi”, OPUS LAP, nr 2020/39/I/HS3/03589, przyznane środki: 1 774 175 zł, 2021–2024 (przedłużony do 14.06.2025), kierownik projektu: dr Tomáš W. Pavlíček. Polsko-czeski zespół badawczy zbada zimnowojenne wymiany na podstawie ego-dokumentów i wywiadów. W ten sposób zespól chce osiągnąć bardziej delikatny i zróżnicowany schemat kontaktów naukowych, niż taki który byłyby możliwy dzięki opieraniu się wyłącznie na oficjalnych dokumentach. Badania w archiwach i bibliotekach pozwolą opisać konteksty, w których doszło do tych kontaktów i wskazać sposoby, w jakie naukowcy manipulowali kontekstami, aby osiągnąć zamierzone rezultaty. Chociaż nie kwestionuje to badań mówiącym o dominacji państwa w strukturyzowaniu, dopuszczaniu i ograniczaniu kontaktów międzynarodowych, wskazuje jednak na przestrzenie wolności, które można było stworzyć – zarówno poza oficjalnymi kanałami, ale często także wewnątrz nich.

Strona projektu: https://entanglements.ihpan.edu.pl/

„Francuzi w hierarchii więźniarskiej obozu Auschwitz-Birkenau”, PRELUDIUM, nr 2021/41/N/HS3/03594, przyznane środki: 139 051 zł, 2022–2025, kierownik projektu: mgr Paulina Chrząszcz. Podstawowym celem projektu jest wypełnienie luki badawczej i przyjrzenie się fenomenowi kształtowania hierarchii więźniarskiej osób deportowanych z Francji do kompleksu obozu Auschwitz-Birkenau oraz jego podobozów. Służy to zarysowaniu obecności francuskich więźniów jako odrębnego narodowego bytu w obozie, który dotychczas był niewystarczająco podkreślony. Szczególna uwaga zostanie poświęcona udziałowi francuskich więźniów w obozowym ruchu oporu, rozumianemu tutaj jako działalność więźniarska, taka jak np.: samopomoc, sabotaż, działalność na rzecz upamiętnienia męczeństwa. Niemniej istotne będzie także ustalenie komand roboczych, w których pracowali więźniowie oraz baraków mieszkalnych. Ostatnim z zagadnień projektu jest zaznaczenie funkcji francuskich osadzonych na tle więźniów innych narodowości (w szczególności Polaków).

„Badania procesu przemian życia codziennego młodzieży żeńskiej międzywojennego Tarnowa”, PRELUDIUM, nr 2021/41/N/HS3/02065, przyznane środki: 130 795 zł, 2022–2025 (przedłużony do 23.01.2026), kierownik projektu: mgr Marcin Wilk. Zasadniczym zadaniem tego projektu będzie w miarę pełne i wieloaspektowe odtworzenie warunków funkcjonowania społecznego i kulturowego różnych warstw, grup i środowisk społecznych młodzieży żeńskiej w międzywojennym Tarnowie. Projekt odpowie ponadto na następujące pytania: Kim były przedstawicielki „młodzieży żeńskiej”? Jak – jako swoista zróżnicowana grupa społeczna – były odbierane w przestrzeni publicznej? Jakie miały możliwości realizacji społecznej i indywidualnej? Ku czemu dążyły? Dodatkowym celem, jaki stawia sobie niniejszy projekt, jest wypracowanie adekwatnej metody interpretacji i analizy historycznej podejmowanej z perspektywy badań nad społeczną rolą płci. Jakkolwiek w polskiej historiografii przyjęło się mówić o „młodzieży żeńskiej”, należy poważnie zastanowić się, czy tego typu badania mogą otwierać nowe perspektywy i wpisywać się w nurt tak zwanych „girlhood studies”. Tak zdefiniowane pojęcie „młodzież żeńska” pozwalałoby czerpać z tradycyjnych nurtów polskiej historiografii, a także na przykład dorobku badaczy historii oświaty.

„Relacje polityczne między Polską a Rzesza niemiecka w X–XII wieku”, OPUS, nr 2021/43/B/HS3/01099, przyznane środki: 237 394 zł, 2022–2025, kierownik projektu: prof. dr hab. Zbigniew Dalewski. Projekt podejmuje kwestię stosunków politycznych między monarchią piastowską a Cesarstwem we wcześniejszym i pełnym średniowieczu. Badania nad tą problematyką mają długą tradycję, sięgającą początków XIX wieku. Prowadzono je jednak przeważnie na marginesie studiów poświęconych różnorodnym aspektom czy wydarzeniom z dziejów średniowiecznej Polski i nie zaowocowały one powstaniem obszerniejszych opracowań, które przedstawiałyby stosunki polsko-niemieckie w szerszych ramach czasowych. Projekt ma na celu wypełnienie tej luki i przedstawienie relacji polsko-niemieckich w okresie między połową X wieku a schyłkiem wieku XII.

„Wczorajsze ofiary wojny to dzisiejsze ofiary bezrobocia:” polskich Żydówek doświadczenia pierwszej wojny światowej i wielkiego kryzysu gospodarczego, PRELUDIUM, nr 2022/45/N/HS3/01014, przyznane środki: 154 980 zł, 2023–2026, kierownik projektu: mgr Aleksandra Jakubczak. Celem jest zweryfikowanie i rozwinięcie hipotezy, że dla jednych kobiet nieobecność mężczyzn, dla innych zaś niemożność utrzymania rodziny przez mężczyzn w latach wojennych i okresie międzywojennym doprowadziły do zwiększenia przestrzeni dla niezależności Żydówek, zmian obyczajowych w obrębie ról płciowych i relacji wewnątrzrodzinnych. Indywidualne historie kobiet z żydowskich klas niższych zostaną wpisane w szerszy kontekst makrostruktur, które warunkowały możliwości i wybory Żydówek. Takimi ograniczającymi strukturami były np. gospodarka ziem polskich i miejsce, jakie tradycyjnie zajmowali w niej Żydzi; prawna pozycja kobiet w niepodległej Polsce oraz to, jak w praktyce wyglądało ich równouprawnienie; a także legislacja migracyjna, mająca szczególnie w okresie międzywojennym, protekcyjny stosunek wobec kobiet. Decyzje poszczególnych kobiet wpisane zostaną także w mikrostruktury, w których przyszło im funkcjonować – żydowską społeczność i rodzinę (wraz z ich stosunkiem wobec pracy zarobkowej kobiet, emigracji i niezależności kobiet w ogóle). Badanie, jak Żydówki mierzyły się z niezmiernie trudną finansową i społeczną sytuacją osobistą, a także ich rodzin i społeczności, pozwoli na pogłębienie naszego rozumienia przemian obyczajowych zachodzących wśród żydowskiej społeczności ziem polskich w tym okresie.

„Radykalizacja społeczno-polityczna polskiej prowincji w dobie Wielkiego Kryzysu i jej następstwa. Przypadek Wielkopolski na tle porównawczym (1929–1939)”, OPUS, nr 2022/45/B/HS3/03408, przyznane środki: 1 032 134 zł, 2023–2026, kierownik projektu: dr hab. Grzegorz Roman Krzywiec, prof. IH PAN. Celem projektu jest rekonstrukcja i analiza przebiegu Wielkiego Kryzysu lat 30. oraz jego wpływ na radykalizację postaw i praktyk politycznych w Wielkopolsce na tle procesów zachodzących w innych częściach międzywojennej Polski. Kryzys jest uważany za punkt wyjścia do kompleksowej rewizji kapitalizmu jako ładu społeczno-ekonomicznego względem pojawienia się dwóch alternatywnych ładów społeczno-ekonomicznych, komunizmu i faszyzmu.

„Kolonialni mieszkańcy Brazylii i Afryki Zachodniej (1640–1822): historia globalna z perspektywy sieci korespondencji”, OPUS, nr 2022/45/B/HS3/00473, przyznane środki: 1 804 551 PLN, 2023–2027, kierownik projektu: dr Agata Błoch.  Historia portugalskiej ekspansji to okres wielkich podbojów, wypraw morskich i wielokulturowych wymian społecznych. W XVII, XVIII i XIX wieku Portugalia stworzyła jedno z największych imperiów europejskich. Na swych zamorskich terytoriach iberyjscy kolonizatorzy dzielili przestrzeń z ludźmi o różnym pochodzeniu etnicznym, kolorze skóry, religii i statusie społecznym. Różnorodność ta doprowadziła do powstania złożonych relacji między ludźmi pochodzącymi z różnych warstw społecznych zarówno w metropolii, jak i w koloniach, i wywarła wpływ na losy społeczeństw na całym świecie. Zbadanie tych relacji i wpływu zwykłych ludzi na globalną historię Imperium Portugalskiego jest głównym celem tego projektu.

„Dyskurs parlamentów kompozytowych w Europie ponapoleońskiej: przypadek Belgii i Polski, 1815–1848”, OPUS, nr 2022/45/B/HS3/00464, przyznane środki: 1 131 248 PLN, 2023–2026, kierownik projektu: dr Piotr Kuligowski. Projekt służy zbadaniu tego, w jaki sposób zmienia się język parlamentaryzmu w sytuacji rewolucyjnego rozchwiania i licznych strukturalnych zerwań oraz dyskontynuacji, koncentrując się na przykładzie dyskursów parlamentarnych Belgii i Polski w epoce ponapoleońskiej, tj. w latach 1815–1848.

„Religia, racjonalizm i oświecenie: badanie materiałów dotyczących stosunków polsko-holenderskich”, OPUS, nr 2023/49/B/HS1/02719, przyznane środki: 848 000 PLN, 2024–2026, kierownik projektu: dr hab. Jan Waszink. Projekt ten ma na celu odtworzenie i udostępnienie zestawu fascynujących źródeł na temat dwóch wczesnonowożytnych mniejszości religijnych, które działały między Polską a Holandią w XVII wieku: polskich socynian i holenderskich remonstrantów (lub arminian). Ze względu na wspólną historię, holenderskie archiwa zawierają kilka ważnych dokumentów dotyczących polskich socynian.

„Jałowa szermierka nacjonalizmów”: zwrot metodologiczny w historiografii śląskiej połowy XX wieku, PRELUDIUM, nr 2023/49/N/HS3/02383, przyznane środki: 88 779 PLN, 2024–2026, kierownik projektu: mgr Oleksandr Pestrykov. Celem projektu jest zbadanie zmian ideologicznych i metodologicznych w badaniach historycznych nad historią Śląska przez badaczy polskich, czeskich i niemieckich w połowie XX wieku.  Przeprowadzona zostanie analiza i porównanie dorobku tych trzech historiografii oraz zgłębienie nacisków instytucjonalnych i ideologicznych wpływających na historyków. Biorąc pod uwagę historyczną zmianę własności regionu śląskiego, interpretacje jego historii przez historyków niemieckich, czechosłowackich i polskich były zróżnicowane. W następstwie obu wojen światowych historycy badający ten region w przeważającej mierze kierowali się paradygmatem nacjonalistycznym lub etatystycznym, od którego w dużej mierze odstąpiono na początku lat pięćdziesiątych XX wieku. To pierwsze podejście było krytykowane jako „ogrodzenie nacjonalizmów” i od tej interesującej metafory pochodzi tytuł projektu.

„Krytyczne konteksty interpretacji dawnych map. W stronę systematyzacji metodologii”, MINIATURA, nr 2024/08/X/HS3/00320, przyznane środki: 49 321 PLN, 2024–2025, kierownik projektu: dr Katarzyna Słomska-Przech. Głównym zainteresowaniem badawczym jest zbadanie, w jaki sposób proces interpretacji map opisuje się w tekstach akademickich (artykuły i książki). Celem na tym etapie przygotowań do przyszłego projektu na szerszą skalę byłoby 1) udoskonalenie procedury gromadzenia danych oraz 2) ustalenie wstępnej listy kontekstów, które mogą mieć wpływ na proces interpretacji starych map (ze szczególnym uwzględnieniem badań porównawczych z zakresu historii i geografii).

„Potworne rzeki. Badania nad historią środowiskową powodzi nowoczesnej Europy za pomocą źródeł literackich”, OPUS, nr 2023/49/B/HS3/04329, przyznane środki: 324 685 PLN, 2024–2028, kierownik projektu: dr hab. Anna Barcz, prof. IH PAN. Projekt badawczy ma na celu zgłębienie zmieniającej się roli inżynierii wodnej w historii Europy, a konkretnie jej związku z powodziami rzecznymi między XVIII a XX wiekiem. Dzięki środkom NCN zbadamy ekologiczne ograniczenia w historii hydroinżynieryjnego dyscyplinowania rzek i łagodzenia skutków powodzi oraz ich wpływ na ekosystemy rzeczne. 

Nasze badania skupią się na interpretacji historii środowiskowej jako historii negocjacji przestrzeni między ludźmi a wylewającymi rzekami; na odkrywaniu pomijanych w historiografii informacji historycznych i sygnałów ostrzegawczych pozostawianych przez rzeki czytane przez źródła literackie. Podczas czteroletnich badań zespół pod kierownictwem dr hab. Anny Barcz skoncentruje się na trzech ikonicznych rzekach, niezbędnych do zrozumienia środowiskowej historii nowoczesnej Europy – na Dunaju, Tamizie i Renie. W przeciwieństwie do wielu rzek w Polsce, rzeki te należą do najbardziej zniekształconych i grożących katastrofalnymi powodziami w Europie, co w przeszłości dotyczyło tak wielkich wylewów jak Dunaju w 1838/1926 roku, Tamizy w 1928 roku i Renu w 1995 roku. Zapoznanie się z odpowiednimi danymi historycznymi może dostarczyć wiedzy, w jaki sposób w przeszłości wyrażano kulturową adaptację do zagrożeń rzecznych powodzi i jaki to miało wpływ na dynamikę rozwiązań hydroinżynieryjnych w nowoczesnej Europie.

W efekcie przeprowadzonych badań powstaną publikacje z przeznaczeniem do obiegu międzynarodowego (artykuły i monografia w j. angielskim), zaś nasze studia opatrzymy serią krytycznych map pokazujących rodzaje sygnałów ostrzegawczych, które przekazują nam rzeki przez powodzie nowoczesnej Europy. Dodatkowo, opublikujemy wszystkie materiały dostępne w otwartym dostępie oraz wybrane bibliografie do przyszłych badań nad historią środowiskową powodzi. Poprzez nasz projekt chcemy lepiej zrozumieć konteksty historyczne, które wpłynęły na nowoczesne modele zarządzania rzekami oraz ich ekologiczny wpływ na historię nowoczesnej Europy.

„Lekarze Żydzi w Polsce – baza danych – stan na sierpień 1939 rok”, MINIATURA, nr 2024/08/X/HS3/00755, przyznane środki: 26 153 PLN, 2024–2025, kierownik projektu: dr Jolanta Epsztein. Celem tego projektu jest zebranie informacji na temat środowiska lekarzy żydowskich w Polsce w przeddzień wybuchu II wojny światowej. Przeprowadzone badania pozwolą nie tylko na sporządzenie jak najpełniejszej liczby praktykujących lekarzy żydowskich, ale też na zebranie podstawowych informacji na temat nie tylko wyznania, ale i m.in. miejsca urodzenia, imienia i zawodzie ojca, kierunków studiów, dacie uzyskania dyplomu, nostryfikacji dyplomu, miejscu pracy, specjalizacji, działalności w organizacjach społecznych i politycznych, dacie i okoliczności śmierci. W przypadku ocalałych z Zagłady informacji o ich losach podczas wojny i po jej zakończeniu (miejsce pracy, migracje). Zdobyte dane umożliwią również analizę skali, roli i udziału kobiet-lekarzy w rozwoju nauk medycznych.

„Kwerenda naukowa w Berlinie dotycząca zarządzania domenami państwowymi w Prusach Zachodnich w latach 1772–1872”, MINIATURA, nr 2024/08/X/HS3/00841, przyznane środki: 28 565 PLN, 2024–2025, kierownik projektu: dr Janusz Dargacz. Efektem tego projektu będzie zbadanie wypisów z materiałów archiwalnych oraz literatury przedmiotu, które posłużą do opracowania tekstu naukowego na temat struktury i działalności urzędów domenalnych w Prusach Zachodnich w latach 1772–1872, ich rozmieszczenia, przekształceń, obsady personalnej, zakresu czynności itp.

„Wsie miejskie. Dobra ziemskie miast i mieszczan w późnośredniowiecznej i nowożytnej Wielkopolsce na tle środkowoeuropejskim”, MINIATURA, nr 2024/08/X/HS3/00993, przyznane środki: 30 384 PLN, 2024–2025, kierownik projektu: dr Michał Słomski. W rezultacie kwerendy bibliotecznej zebrana zostanie możliwie obszerna baza bibliograficzna związana z zagadnieniami dotyczącymi wsi miejskich w przedrozbiorowej Polsce i w krajach Europy Środkowej w średniowieczu i w epoce nowożytnej. Wstępne rozpoznanie źródłowe na podstawie kwerendy archiwalnej pozwoli z kolei ocenić możliwości i ograniczenia ewentualnych dalszych badań nad wsiami miejskimi w dawnej Polsce na wielkopolskim przykładzie.

„Losy Archiwów Socyniańskich: Studium Porównawcze Zbiorów w Klużu i Holandii”, MINIATURA, nr 2024/08/X/HS3/01791, przyznane środki: 25 274 PLN, 2024–2025, kierownik projektu: dr Anna Laskowska. Celem tego projektu jest zbadanie kluczowych zachowanych archiwów Socinian, znajdujących się w dwóch różnych miejscach: Kluż-Napoka (lub Kolozsvár, obecnie w Rumunii) oraz w Holandii; archiwa te są powiązane odpowiednio z węgierskim kościołem unitarnym i protestantami. Pomimo znaczenia tych zbiorów, ich historie, w tym to, w jaki sposób trafiły na swoje obecne miejsce, kto je zebrał i przechował, a także motywacje stojące za ich konserwacją, pozostają niezbadane. Śledząc pochodzenie i kontekst społeczno-kulturowy tych archiwów, projekt ten ma na celu odkrycie skomplikowanych sieci i dynamiki społeczno-politycznej, które ukształtowały ich trajektorie.

„Ekspertki i wytwarzanie feministycznej wiedzy w powojennej Europie Środkowo-Wschodniej (1945–1989)”, OPUS LAP, nr 2023/51/I/HS3/02044, przyznane środki: 2 024 161 PLN, 2025–2028, kierownik projektu: dr hab. Natalia Jarska, prof. IH PAN. Celem projektu jest analiza oparta na czterech nurtach najnowszej historiografii powojennej Europy Środkowo-Wschodniej i łącząca je: historii feminizmu i organizacji kobiecych, historii płci w ekspertyzach, historii ponadnarodowych relacji naukowych i eksperckich w czasie zimnej wojny oraz historia kobiet w nauce i ekspertyzie, jak dotąd w dużym stopniu niedostatecznie zbadana. Wstępne badania wykazały znaczny potencjał w systematycznych badaniach porównawczych i ponadnarodowych, które dotyczą relacji między rosnącą liczbą kobiet-naukowców i ekspertek, specyficznego kontekstu aktywizmu kobiet w okresie socjalizmu państwowego, wymiany i transferu nauki oraz wytwarzania wiedzy feministycznej. Projekt oferuje nowe spojrzenie na historię myśli feministycznej i propagowania równości płci w powojennej Europie Środkowo-Wschodniej. Wypełni zauważalną lukę w historii kobiet i historii wiedzy specjalistycznej w regionie. Wniesie znaczący wkład w badania porównawcze i transnarodowe regionu. Ponadto ma na celu zbudowanie kompleksowego podejścia do historii ekspertyzy poprzez połączenie dyskursów eksperckich, karier ich autorów i aktywizmu. Projekt będzie dotyczył zagadnień kluczowych dla życia kobiet w czasach socjalizmu państwowego (i poza nim): pracy, zarządzania gospodarstwem domowym, relacji władzy w rodzinie i zdrowia.

„Nie-Ukraińcy na rewolucyjnej Ukrainie 1917–1921: działania (trans-)narodowe wobec starcia o emancypacji i przetrwania”, OPUS LAP, nr 2023/51/I/HS3/01272, przyznane środki: 1 537 198 PLN, 2025–2029, kierownik projektu: doc. dr hab. Gennadii Korolov. Projekt ma na celu ponowne zbadanie jednego z najważniejszych okresów współczesnej historii Ukrainy – rewolucyjnych przemian w latach 1917–1921 – poprzez syntezę różnorodnych doświadczeń ludności nieukraińskiej mieszkającej na Ukrainie. W dotychczasowej historiografii dotyczącej rewolucji na Ukrainie, która głownie skupiała się na wysiłkach państwowotwórczych ukraińskich elit narodowych, życie i działalność nie-Ukraińców były pomijane. Tymczasem Ukraina była przestrzenią wielokulturową, gdzie mieszkały obok siebie ludzie różnorodni językowo i wyznaniowo. Nie można napisać szczerej historii rewolucyjnej Ukrainy bez włączenia do narracji nie-Ukraińców. Analiza działań politycznych, kulturowych i społeczno-ekonomicznych nie-Ukraińców na Ukrainie z perspektywy historii transnarodowej stanowi rdzeń tego projektu. Badanie skupi się przede wszystkim na Polakach, Żydach i Rosjanach, narodowościach o największym znaczeniu liczbowym i historycznym, ale obejmie również Niemców, Greków, Białorusinów, Czechów i Mołdawian. Pytania badawcze projektu są podzielone na pięć większych grup tematycznych: analiza transformacji wewnątrzgrupowych wśród nie-Ukraińców, interakcje nie-Ukraińców z władzami państwowymi, relacje zewnętrzne nie-Ukraińców ze współobywatelami spoza Ukrainy, interakcje między samymi grupami nie-Ukraińców oraz sposoby, w jakie nie-Ukraińcy doświadczyli przemocy. Podejście metodologiczne zostało skonceptualizowane w transnational history i entangled history, co pozwoli zbadać międzygrupowe i transnarodowe interakcje między Ukraińcami i nie-Ukraińcami.

„Wspólnoty miejskie w Europie Środkowo-Wschodniej (ok. 1850–1914)”, OPUS, nr 2024/53/B/HS3/03990, przyznane środki: 1 366 460 PLN, 2025–2028, kierownik projektu: dr hab. Aleksander Łupienko, prof. IH PAN. Celem projektu jest analiza społeczeństwa miejskiego we wszystkich trzech zaborach ziem polskich w dziewiętnastym wieku, między Wiosną Ludów a wybuchem pierwszej wojny światowej (1848–1914). Obiektem analizy będzie wewnętrzna logika funkcjonowania wspólnot lokalnych, z których składało się ówczesne społeczeństwo. Te wspólnoty miały charakter etniczny, stanowy, religijny, zawodowy, klasowy, lokalno-sąsiedzki, a także należały do nich powstające w tym czasie nowe stowarzyszenia. Projekt pokaże, że wspólnota jest kategorią, jaką powinni się posługiwać także historycy społeczeństwa przemysłowego w dziewiętnastym wieku, a nie tylko – jak zwykle to ma miejsce obecnie – badacze średniowiecza bądź czasów nowożytnych. Miastami, jakie będą zbadane, są ośrodki w zaborze rosyjskim (Warszawa, Łódź), austriackim (Lwów, Kołomyja) i niemieckim (Poznań, Toruń). Projekt ukaże funkcjonowanie wspólnot w tych miastach, działalność i narracje „wyprodukowane” przez liderów tych grup (tych oficjalnych, ale także tych, którzy czasem mniej świadomie przejmowali tę rolę), miejsca, które uznawano za ważne dla wspólnoty (miejsca związane z jej historią, miejsca upamiętnień, pomniki, lub po prostu pojedyncze domy albo fragmenty miasta), a także – w końcu – wizje wspólnej przeszłości, które były często nietożsame z historią prezentowaną w najbardziej znanych książkach z epoki.

„Kroniki ruskie jako źródło prawa precedensowego”, OPUS, nr 2025/57/B/HS3/02198, przyznane środki: 2 176 432 PLN, 2026–2030, kierownik projektu: prof. dr hab. Adrian Jusupović. Głównym celem projektu jest zbadanie ruskiego prawa zwyczajowego (norm precedensowych) oraz informacji o zwyczajach zachowanych w ruskich kronikach (letopisach) z X–XIII wieku w ujęciu porównawczym, a także prześledzenie wykorzystania tych precedensów prawnych w późniejszych dokumentach z terytorium Rusi (tj. obszaru dzisiejszej Rosji, Ukrainy, Białorusi, Litwy i Polski). Dotychczasowe badania z jednej strony nie wypracowały innowacyjnego podejścia do analizy tego typu źródeł, z drugiej zaś uwzględniały jedynie niewielką część dostępnych informacji dotyczących prawa i obyczajów na obszarze Rusi. Większość badaczy koncentrowała się na ściśle zdefiniowanych tekstach prawnych (np. Prawdzie Ruskiej – Russkaja Prawda), w pewnym stopniu pomijając źródła narracyjne. Uwzględniając to, planowane badania mogą otworzyć całkowicie nowe pole eksploracji naukowej.

Aby przyczynić się do bardziej rygorystycznych badań w tym obszarze, prace rozpoczną się od przygotowania bazy danych opartej na wydanych edycjach kronik cyrylickich, zestawianych porównawczo ze źródłami łacińskimi, skandynawskimi i greckimi. Edycje te zostaną przeanalizowane pod kątem informacji dotyczących prawa i zwyczajów, obejmujących m.in. prawo międzynarodowe, cywilne, rzeczowe (własnościowe) oraz religijne. Wybrane fragmenty zostaną następnie przetłumaczone na język angielski, aby uczynić je bardziej dostępnymi dla społeczności międzynarodowej.

Badanie ma trzy kluczowe cele:

1. Opracowanie finalnej, ogólnodostępnej bazy danych LawRus (cyfrowej edycji źródeł) lub cyfrowego repozytorium historycznoprawnych źródeł w formacie MediaWiki, utworzonego we współpracy ze specjalistami IT z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk (IH PAN). Kolejnym kluczowym celem jest długoterminowe zabezpieczenie i przechowywanie tej bazy na serwerze IH PAN. Po zakończeniu okresu finansowania projektu baza zostanie otwarta na wkład zainteresowanych badaczy, przy czym będzie udostępniana jako projekt rozwijany na bieżąco już od pierwszego roku.
2. Organizacja międzynarodowej konferencji w 2028 r., która zgromadzi specjalistów zajmujących się prawem (i zwyczajami) słowiańskimi, by zachęcić do intensywniejszych badań nad historią prawa średniowiecza w ramach szerszego oddziaływania projektu.
3. Publikacje: artykuły w języku angielskim i innych językach w renomowanych europejskich czasopismach. Planowana jest publikacja studiów przypadków dotyczących prawa i zwyczajów. Nie jest wykluczone – a wręcz jest to uznawane za bardzo prawdopodobne – że projekt doprowadzi do więcej niż jednej publikacji książkowej.

Ze względu na planowany charakter badań zespół będzie miał profil interdyscyplinarny. Istotną część prac wykonają historycy, jednak wkład prawników i filologów również będzie nieoceniony. Wszyscy członkowie zespołu będą dysponować przygotowaniem filologicznym (z doświadczeniem w pracy ze źródłami cyrylickimi, łacińskimi, bizantyńskimi i skandynawskimi). Część zespołu posiada unikatowe kompetencje w zakresie odczytywania rękopisów z okresu średniowiecza i czasów nowożytnych. Co najmniej czterech członków wstępnie wyselekcjonowanego zespołu (w tym kierownik projektu) ma doświadczenie edytorskie (publikowali głównie źródła cyrylickie, część w prestiżowych seriach, takich jak Monumenta Poloniae Historica). Kompetencje te są kluczowe dla przygotowania rzetelnych interpretacji zarówno historycznych, jak i prawnych, w szczególności dla poprawnego odczytania i rozumienia tekstów.

Aby zrealizować zakładane cele, projekt LawRus wymaga interdyscyplinarnego zaplecza badawczego łączącego metody i narzędzia z zakresu literaturoznawstwa, historii, studiów nad pamięcią kulturową, historii Kościoła, nauk prawnych oraz innych dziedzin. Zgodnie z przedstawioną koncepcją badawczą historycy będą drobiazgowo analizować dostępne źródła pisane w poszukiwaniu wszelkich wzmianek o prawie i zwyczajach, wykorzystując wszystkie dostępne metody badawcze, aby uzyskać możliwie najlepsze rezultaty projektu.