Zakład Atlasu Historycznego - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Deklaracja dostępności
Przejdź do menu głównego
Przejdź do wyszukiwarki
Zmiana kontrastu
Zmiana wielkości fontu
Przejdź do stopki

Rynek Starego Miasta 31, 00-272 Warszawa

tel. centrala: +48 22 831 02 61

Współpracownicy:
dr hab. prof. IH PAN Krzysztof Chłapowski
mgr Piotr Kann
dr hab. Marzena Liedke
mgr Dawid Maciuszek
dr Anna Paulina Orłowska
dr Kazimierz Pacuski
mgr Henryk Rutkowski
dr Apolinary Rzońca
dr hab. Marek Słoń
mgr Marcin Sobiech
dr Karol Witkowski
dr Tomasz Związek

kontakt:
tel. +48 22 8316338
e-mail: atlas@ihpan.edu.pl
oraz adresy e-mail kierownika zakładu i pozostałych pracowników

Zakład Atlasu Historycznego specjalizuje się w badaniach historycznych związanych z szeroko rozumianą perspektywą cyfrową i przestrzenną. Pracownicy Zakładu zajmują się tymi zagadnieniami tak od strony merytorycznej (badania dokumentacyjne i monograficzne), jak i technologicznej (budowa infrastruktury badawczej i rozwój narzędzi). Przez niemal 70 lat głównym zadaniem Zakładu było opracowywanie serii “Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku” (AHP), ale w ostatnich latach w zakres agendy badawczej włączano także inne obszary badań. Należą do nich m.in. edytorstwo źródeł historycznych mających odniesienie przestrzenne, prace dokumentacyjne o charakterze kartograficznym wykraczające poza serię AHP, opracowywanie ontologii dziedzinowych, harmonizacja i integracja historycznych danych geoprzestrzennych, rozwój metod badawczych wspieranych narzędziami informatycznymi, a także badania monograficzne nad przeszłością w aspekcie przestrzennym. W wyniku tego poszerzenia oraz zakończenia w 2021 r. projektu AHP, a w 2023 r. projektu Dariah.Lab podjęto decyzję o powołaniu w Zakładzie dwóch pracowni: historii cyfrowej oraz historii przestrzennej.

Pracownia Historii Cyfrowej powstała w wyniku przekształcenia działającego w Zakładzie w latach 2021–2023 Zespołu Modelowania i Analiz Historycznych Danych Badawczych powstałego w celu realizacji projektu DARIAH-PL. Głównym celem pracowni jest prowadzenie badań nad możliwością wdrożenia nowoczesnych technologii cyfrowych do badań historycznych oraz konsekwencjami ich wykorzystania dla warsztatu historyka i rozwoju historiografii. Zadaniem pracowni jest także utrzymanie i rozwijanie infrastruktury cyfrowej Dariah.lab oraz wspieranie pracowników innych zakładów i pracowni IH PAN w realizacji projektów cyfrowych.

Pracownia Historii Przestrzennej jest kontynuatorem prac o charakterze geograficzno-historycznym Zakładu. Zadania badawcze jej pracowników, poza pracami dokumentacyjnymi (edytorstwo, opracowywanie map i atlasów), dotyczą wielu aspektów przeszłości, których głównym spoiwem jest przestrzenny aspekt badań. Nadrzędnym celem Pracowni jest poszerzanie AHP w ramach projektów i prac statutowych pod względem chronologicznym (np. XVIII, XIX, XX w.), terytorialnym (np. ziemie ruskie Korony, obszary współczesnej Polski niebędące częścią dawnej Rzeczypospolitej), i pojęciowym (np. poprzez badania szczegółowe poświęcone wybranym zagadnieniom społecznym, kulturowym, ekonomicznym i politycznym)^[1].

Wynikiem prac całego Zakładu są dostępne publicznie zasoby geograficzne i cyfrowe. Najważniejsze z nich to:

Atlas Fontium (https://atlasfontium.pl/) – portal internetowy poświęcony publikacji źródeł i materiałów historycznych z odniesieniem przestrzennym dotyczących dawnych ziem polskich.
Data Atlas Fontium (https://data.atlasfontium.pl/) – repozytorium historycznych danych przestrzennych pozwalające na ich gromadzenie i udostępnianie wraz z metadanymi oraz proste wizualizacje w postaci map cyfrowych.
Atlas historyczny Polski. Ziemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku (https://ihpan.edu.pl/struktura/zaklad-atlasu-historycznego/atlas-historyczny-polski-mapy-szczegolowe-xvi-wieku/) – atlas historyczny (mapa, komentarz, indeks miejscowości) ukazujący ziemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Dostępny w wersji drukowanej, cyfrowej (*.pdf) oraz jako dane przestrzenne GIS.
Mapy z Przeszłością (https://atlas.ihpan.edu.pl/pastmaps/) – geoportal umożliwiający przeglądanie skalibrowanych i połączonych arkuszy najważniejszych dawnych map ziem polskich.
WikiHum (https://wikihum.lab.dariah.pl/) – referencyjna baza wiedzy umożliwiająca pozyskiwanie, udostępnianie i harmonizację danych historycznych o osobach i miejscach dla historii Polski.
INDXR (https://indxr.ihpan.edu.pl/) – system do tworzenia repozytoriów skanów i ich semantycznej anotacji.

Z Zakładem związane jest czasopismo „Studia Geohistorica” (https://apcz.umk.pl/AZMDDP) wydawane przez IH PAN i Polskie Towarzystwo Historyczne. Jego redaktorem naczelnym jest dr hab. Marek Słoń (IH KUL), a jego zastępcą dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady.

Obecnie realizowane projekty:

„Kartografia w służbie reform państwa epoki stanisławowskiej – krytyczne opracowanie »Geograficzno-statystycznego opisania parafiów Królestwa Polskiego« oraz map województw koronnych Karola Perthéesa”, kierownik dr hab. Bogumił Szady (prof. IH PAN), finansowany przez NPRH, Nr 11H 18 0122 87, lata 2020–2025. Głównym celem projektu jest krytyczne opracowanie oraz publikacja w internecie „Geograficzno-statystycznego opisania parafiów Królestwa Polskiego” oraz map specjalnych województw koronnych Karola Perthéesa. Są to podstawowe i niezwykle cenne źródła dla badań krajobrazu kulturowego oraz historyczno-politycznego ziem polskich w 2. połowie XVIII w. Opracowanie takie będzie miało dwa walory. Po pierwsze, w wymiarze badań dokumentacyjno-kartograficznych, przyniesie obraz sieci osadniczej oraz podziałów administracyjnych Korony (w granicach sprzed II rozbioru). Po drugie, w wymiarze badań problemowych, zgromadzony materiał będzie główną podstawą źródłową opracowania monograficznego na temat „Kartografia w służbie reform państwa epoki stanisławowskiej”. Z ZAH w projekcie biorą udział: dr hab. Bogumił Szady (kierownik), mgr Arkadiusz Borek, mgr Michał Gochna, Tomasz Królik, mgr inż. Grzegorz Myrda, dr Tomasz Panecki. Strona projektu: https://perthees.ihpan.edu.pl/.
„Atlas historyczny Rzeczypospolitej. Ruś Czerwona w drugiej połowie XVI wieku – przygotowanie map szczegółowych w postaci cyfrowej oraz edycja źródeł” (nr 11H 20 0390 88); lata 2022–2027, kierownik dr hab. prof. IAE PAN Andrzej Janeczek. Projekt jest naturalnym, wręcz oczekiwanym rozwinięciem dotychczas prowadzonych inicjatyw atlasowych. Seria wydawnicza „Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku” została zakończona w 2021 r., wypełniając cały zakres terytorialny wyznaczony dla niej w latach sześćdziesiątych XX w. Inne ziemie Korony, w tym Ruś Czerwona włączona do państwa polskiego w połowie XIV w., nie zostały tym programem objęte. Poszerzenie programu AHP o Ruś Czerwoną, najstarszy aneks Korony, odrębną dzielnicę o własnych losach, wzbogaci obraz ówczesnej Polski jako państwa wieloetnicznego i wielokulturowego, złożonego z różnych komponentów, nie tylko tych należących do starego dziedzictwa piastowskiego. Procesy integracyjne, którym Ruś Czerwona podlegała od połowy XIV w., postrzegane są zazwyczaj w kategoriach kulturowych bądź ustrojowych. Tym razem widoczne będą rezultaty przemian osadniczych, kolonizacji, urbanizacji, migracji, rozwoju własności ziemskiej, także budowy struktur kościelnych. Obok celu bezpośredniego, czyli odtworzenia całościowego obrazu dużej dzielnicy Korony tych czasów, projekt przyniesie efektywne narzędzia dla różnych dziedzin, należących nie tylko do nauk historycznych, i da impuls dla badań wschodniej połaci Rzeczypospolitej, z wolna odradzających się po powojennym zamarciu. Z ZAH w projekcie biorą udział: mgr inż. Grzegorz Myrda, dr Tomasz Panecki, mgr Jarosław Suproniuk, dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady.
„Mapa dla narodu. Cyfrowa edycja »Karty Dawnej Polski« Wojciecha Chrzanowskiego”, kierownik: dr Tomasz Panecki, finansowany przez MEiN, Nr NdS/543210/2021/2022, lata 2022–2025. Celem projektu jest przede wszystkim opracowanie cyfrowej edycji “Karty Dawnej Polski” w postaci aplikacji WebGIS, której elementami będą połączone i skalibrowane arkusze mapy oraz zindeksowane miejscowości, obiekty gospodarce oraz hydronimy. Projekt ma także na celu opracowania komentarza źródłoznawczego dotyczącego tej mapy: tła o okoliczności jej powstania, zakresu treści, wiarygodności przekazu, recepcji, etc. W ramach prac przeprowadzone będą także warsztaty z różnymi grupami odbiorców związane z tematyką projektu oraz – szerzej – pracami w Zakładzie. Z ZAH w projekcie biorą udział: dr Tomasz Panecki, dr hab. Anna Barcz, dr Wiesława Duży, mgr Michał Gochna i inż. Aniela Wrzesińska.
„Kolonialni mieszkańcy Brazylii i Afryki Zachodniej (1640–1822)”, kierownik: dr Agata Błoch, finansowany przez NCN, 2022/45/B/HS3/00473, lata 2023–2027. Projekt łączy humanistykę cyfrową z historią, skupiając się na nowożytnym imperium portugalskim jako dynamicznej przestrzeni komunikacyjnej. Badane są wzorce komunikacji mieszkańców imperium, ich wpływ na politykę oraz reakcje na zmiany globalne. Projekt opiera się na unikalnym zbiorze korespondencji urzędowej między Lizboną a jej atlantyckimi koloniami w liczbie prawie 170 000. Pozwala to spojrzeć na imperium jako na dynamiczną przestrzeń opartą na sieciach i tworzoną poprzez oddolną komunikację. Strona projektu: www.projectmape.org
„Krytyczne konteksty interpretacji dawnych map. W stronę systematyzacji metodologii”, kierownik: dr Katarzyna Słomska-Przech, finansowany przez NCN, Nr 2024/08/X/HS3/00320, lata 2024–2025. Głównym obszarem zainteresowania projektu jest opis procesu interpretacji map dawnych w tekstach akademickich. Poprzez zastosowanie hermeneutycznego podejścia do analizy interpretacji map dawnych, chcę wskazać jak, dlaczego i gdzie przecinają się metodologie geografii, historii i krytycznej kartografii.
„Potworne rzeki. Badania nad historią środowiskową powodzi nowoczesnej Europy za pomocą źródeł literackich”, kierownik: dr hab. Anna Barcz, finansowany przez NCN, nr 2023/49/B/HS3/04329, lata 2024–2028. Celem projektu jest przebadanie zmieniającej się roli inżynierii wodnej w historii Europy, a konkretnie jej związku z powodziami rzecznymi między XVIII a XX wiekiem. Aby opisać, jakie kulturowe konteksty miały i mają wpływ na nowoczesne modele zarządzania rzekami oraz środowiskową historię nowoczesnej Europy, w naszych badaniach uwzględniamy źródła literackie dotyczące Renu, Dunaju i Tamizy. Nasze studia zaopatrujemy w krytyczną i historyczną analizę map pokazujących rodzaje sygnałów ostrzegawczych, które przekazują rzeki przez powodzie nowoczesnej Europy. W projekcie biorą udział: historyk kartografii – dr Katarzyna Słomska-Przech (IH PAN), historyk hydrologii i hydrotechniki – dr Karol Witkowski (IGiPZ PAN), literaturoznawczyni i specjalistka od historii archipelagów – dr hab. Halszka Leleń (UWM), badacz historii środowiskowej ryb i specjalista humanistyki cyfrowej – dr Apolinary Rzońca.
„Wsie miejskie. Dobra ziemskie miast i mieszczan w późnośredniowiecznej i nowożytnej Wielkopolsce na tle środkowoeuropejskim”, kierownik: dr Michał Słomski, finansowany przez NCN w konkursie MINIATURA 8, nr 2024/08/X/HS3/00993, lata 2024–2025. Celem projektu jest rozpoznanie możliwości badania zagadnienia wsi miejskich w przedrozbiorowej Polsce na przykładzie Wielkopolski (województwa poznańskie i kaliskie). W projekcie zaplanowano kwerendę archiwalną w Poznaniu i kwerendę biblioteczną w Berlinie.
„Cyfrowa Infrastruktura Badawcza dla Humanistyki i Nauk o Sztuce DARIAH-PL”; kierownik w IH PAN: Adam Zapała; finansowanie: Krajowy Plan Odbudowy nr: KPOD.01.18-IW.03-0013/23, okres realizacji: 2024–2025. Celem projektu jest rozwój krajowej inteligentnej cyfrowej infrastruktury badawczej dla humanistyki i nauk o sztuce poprzez utworzenie krajowego ekosystemu prowadzenia interdyscyplinarnych badań nad materiałami archeologicznymi i dziedzictwa kulturowego. Projekt prowadzony jest w konsorcjum 13 jednostek naukowych. Głównymi zadaniami jest integracja laboratoriów Dariah.lab z platformą Dariah.hub, a także przygotowanie szkoleń i materiałów szkoleniowych dla wytworzonej infrastruktury.

Projekty zakończone:

„Jezuici Wschodu? Sieć artystyczna zakonu bazylianów w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej”, kierownik: dr Melchior Jakubowski, finansowany przez NCN, Nr 2021/40/C/HS3/00045, lata 2021–2024. Projekt zakłada rekonstrukcję sieci artystycznej unickiego zakonu bazylianów przy użyciu systemu informacji geograficznej (GIS) oraz analizy sieci społecznych (SNA) w celu odkrycia funkcjonujących wewnątrz i wokół zakonu połączeń między ludźmi, ideami, przedmiotami i miejscami. Równocześnie pozwoli to na weryfikację tezy o zastosowaniu jezuickiego modelu funkcjonowania w zakonie łączącym tradycje wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Z ZAH w projekcie bierze udział: dr Melchior Jakubowski (kierownik) i dr Tomasz Panecki.
„Cyfrowa infrastruktura badawcza dla humanistyki i nauk o sztuce DARIAH-PL”, kierownik projektu w IH PAN – dr Adam Zapała. Projekt finansowany ze środków Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014–2020”. Strona projektu: https://ihpan.edu.pl/dariah-lab/
„Historyczna ontologia przestrzeni miejskiej” (Historical Ontology of Urban Space; HOUSe), kierownik: dr Wiesława Duży, NAWA, PPI/APM/2019/1/00053/U/00001, lata 2019–2022. Strona projektu https://urbanonto.ihpan.edu.pl. Ontologia i specyfikacje: https://github.com/urbanonto.
„Atlas Historyczny Polski 2.0”, kierownik: dr Tomasz Panecki, MNiSW, SONP/SP/466930/2020, lata 2020–2022.
„Polscy dyplomaci przy Stolicy Apostolskiej w drugiej połowie XV wieku – kwerenda biblioteczna i archiwalna”, kierownik: dr Adam Zapała, finansowany przez NCN (Miniatura 5), nr 2021/05/X/HS3/01142.
„Kościół unicki na Podlasiu i w powiecie brzeskolitewskim w pierwszych latach po rozbiorach (1795–1807) – struktury parafialne i duchowieństwo”, kierownik: dr Andrzej Buczyło, finansowany przez NCN (Miniatura 4), nr 2021/05/X/HS3/00845, 2022 r.
„Atlas historyczny Polski XVI wieku – dopełnienie serii”, kierownik: dr hab. Marek Słoń, finansowany przez NPRH, Nr 1aH 15 0373 83, lata 2016–2021. Wyniki projektu.
„Historical Atlas of Poland in 16th century”, kierownik: dr hab. Marek Słoń, finansowany przez NPRH, Nr 31H 11 0088 80, lata 2012–2014, budżet: 200 000 zł.
„Atlas historyczny miast polskich: Kalisz”, kierownik: Urszula Sowina, finansowany przez NCN, Nr 2015/19/B/HS3/00549, lata 2016–2021, budżet: 177 800 zł.
„Sieć osadnicza Warmii – badania wstępne”, kierownik: dr Wiesława Duży, finansowany przez NCN, Nr 2018/02/X/HS3/03344, lata 2019–2020, budżet: 11 064 zł.
„Cyfrowe edycje map dawnych: perspektywy i ograniczenia na przykładzie »Mapy geograficzno-wojskowej i statystycznej Wielkopolski« (1807–1812)”, kierownik: dr Tomasz Panecki, finansowany przez NCN, Nr 2015/17/N/HS3/01267, lata 2016–2020, budżet: 112 320 zł. Wyniki projektu.
„Ontologiczne podstawy budowy historycznych systemów informacji geograficznej”, kierownik: dr hab. Bogumił Szady, finansowany przez NPRH, Nr 2bH 15 0216 83, lata 2016–2019, budżet: 1 070 160 zł. Wyniki projektu.
„Annual Fairs in Greater Poland from the Late Middle Ages to the Deluge (1385–1655)”, kierownik: dr Anna Paulina Orłowska, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04425, lata 2017–2019, budżet: 768 736 zł.
„Księgi konsystorza kaliskiego z lat 1504–1534”, kierownik: mgr Arkadiusz Borek, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04425, lata 2015–2018, budżet: 102 700 zł. Wyniki projektu.
„Elektroniczna edycja sądowych ksiąg kaliskich z lat 1587–1593”, kierownik: mgr Michał Gochna, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04421, lata 2015–2018, budżet: 149 890 zł. Wyniki projektu.
„Cyfrowa edycja kaliskich ksiąg ziemskich i grodzkich z przełomu XV i XVI wieku”, kierownik: mgr Tomasz Związek, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04428, lata 2015–2018, budżet: 149 500 zł. Wyniki projektu.

^[1] Tomasz Panecki, „Atlas” bez Atlasu, w: Atlas historyczny Polski. Ludzie, koncepcje, realizacje, red. Marek Słoń, Bogumił Szady, Instytut Historii PAN, Warszawa 2023, s. 137–161.