Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku

Idea opracowania atlasu szesnastowiecznej Polski została sformułowana i podjęta już latach 80. XIX wieku. Utworzona w 1953 roku Pracownia Atlasu Historycznego Instytutu Historii PAN była kontynuacją placówki o tej samej nazwie, funkcjonującej przy Towarzystwie Naukowym Warszawskim, a pośrednio – działającej przy nim od 1921 roku Komisji Atlasu Historycznego. Po II wojnie światowej, w Instytucie Historii PAN wydane zostały atlasy województwa płockiego około 1578 roku (1958) oraz atlas Prus Królewskich w drugiej połowie XVI wieku (1961). W 1964 roku dokonano korekty koncepcji i podjęto edycję w nowej serii map szczegółowych XVI wieku o nazwie: “Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku” (AHP).

Przedmiotem opracowania są ziemie polskie w 2. poł. XVI wieku. Każdy tom składa się z dwóch części. Pierwsza obejmuje szczegółową mapę główną (w skali 1:250 000) przedstawiającą osadnictwo, ukształtowanie terenu, zalesienie, sieć parafialną, podziały administracyjne państwowe i kościelne, drogi, a także mapy przeglądowe (w skali 1:500 000) poświęcone wybranym zagadnieniom oraz plany wyselekcjonowanych miast (w skali 1:10 000). Druga część to komentarze zawierające omówienie podstawy źródłowej, metody opracowania i indeksy: miejscowości (uwzględniający między innymi odmianki nazw i osady niezlokalizowane) oraz nazw fizjograficznych.

W 2021 roku seria AHP została ukończona. Ukazały się wówczas drukiem ostatnie trzy tomy Atlasu: kujawsko-dobrzyński, podlaski i pruski jako suplement oraz – jako publikacja elektroniczna – zbiorcza (polska i angielska) edycja wszystkich tomów AHP. Efektem prac była także również cyfrowa mapa historyczna ziem polskich Korony w drugiej połowie XVI wieku oraz edycje źródłowe i bazy danych rejestrów poborowych z drugiej połowy XVI wieku. Tomy AHP znajdują się w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych, a odsyłacze do baz cyfrowych można znaleźć na witrynie AtlasFontium.

Wykaz tomów AHP (kolejność chronologiczna):

• 3: Województwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Władysława Pałuckiego, oprac. Stefan Wojciechowski, Warszawa 1966.
• 7: Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Władysława Pałuckiego, Warszawa 1973.
• 2: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Władysława Pałuckiego, Warszawa 1993.
• 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Henryka Rutkowskiego, Warszawa 1998.
• 1: Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Henryka Rutkowskiego, Warszawa 2008.
• 4: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Krzysztofa Chłapowskiego i Marka Słonia, Warszawa 2017.
• 6: Kujawy i ziemia dobrzyńska w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Wiesławy Duży, współpr. Arkadiusz Borek, Michał Słomski, Warszawa 2021.
• 8: Województwo podlaskie w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Michała Gochny i Bogumiła Szadego, Warszawa 2021.
• Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement, pod red. Tomasza Paneckiego i Marka Słonia, Warszawa 2021.

Wykaz edycji zbiorczych AHP (kolejność chronologiczna):

• Historical Atlas of Poland in the 2nd Half of the 16th Century. Voivodeships of Cracow, Sandomierz, Lublin, Sieradz, Łęczyca, Rawa, Płock and Mazovia, ed. M. Słoń, transl. by Agata Staszewska; Martha A. Brożyna, Frankfurt am Main 2014: Peter Lang, „Geschichte Erinnerung Politik Posener Studien zur Geschichts-, Kultur- und Politikwissenschaft” (Bd. 6).
• Atlas historyczny polski. Ziemie polskie korony w drugiej połowie XVI wieku, pod red. Marka Słonia, Warszawa 2021.
• Historical Atlas of Poland. Polish Lands of the Crown in the Second Half of the Sixteenth Century, collective edition edited by Marek Słoń and Katarzyna Słomska-Przech, Warszawa 2021.