Chojnacki Władysław (1920–1991)
Władysław Chojnacki
1920–1991
Prof. Władysław Chojnacki urodził się w Warszawie 22 VI 1920 r., gdzie uczęszczał do szkoły powszechnej przy gimnazjum Tomasza Niklewskiego, a następnie w latach 1930–1934 do tegoż gimnazjum. W 1934 r. ze względu na wybór kierunku humanistycznego, przeniósł się do Gimnazjum Stowarzyszenia Dyrektorów Polskich Szkół Średnich Państwowych. W maju 1938 r. zdał maturę. Od połowy tegoż roku do wybuchu wojny przebywał w sanatorium w Otwocku z powodu gruźlicy.
W 1940 r. rozpoczął studia historyczne na tajnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich w Warszawie. Działał w ruchu oporu. Był oficerem czasu wojny i pełnił funkcje instruktora broni Narodowych Sił Zbrojnych. Nawrót gruźlicy i konieczność poddania się w 1943 r. bardzo ciężkiej operacji były powodem, że nie wziął udziału w powstaniu.
Przed wyjazdem do Leszna, gdzie zamieszkał, przez miesiąc (od 15 II do 20 III 1945) pracował w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego przy zabezpieczaniu księgozbioru. Od połowy 1945 r. mieszkał już w Lesznie, skąd dojeżdżał do Poznania. Na Uniwersytecie A. Mickiewicza podjął studia historyczne, które rozpoczął w czasie okupacji. Tam w 1948 r. uzyskał tytuł magistra, a w 1951 r. stopień doktora na podstawie pracy pt. Sprawy Mazur i Warmii w korespondencji Wojciecha Kętrzyńskiego (1952).
Od 1 IV 1945 do 31 VIII 1951 r. był założycielem, organizatorem i kierownikiem biblioteki Instytutu Zachodniego w Poznaniu, a następnie od 15 XI 1950 do 31 III 1953 r. założycielem, organizatorem i kierownikiem Państwowego Archiwum Powiatowego w Lesznie.
Od 1 I 1953 r. został zatrudniony w Instytucie Historii PAN w Zakładzie Historii Pomorza z siedzibą w Poznaniu. W październiku 1965 r. został służbowo przeniesiony do Warszawy i objął funkcje kierownika Zakładu Bibliografii po prof. Stanisławie Płoskim. 25 I 1967 r. na Uniwersytecie Wrocławskim na Wydziale Filologicznym uzyskał stopień naukowy docenta na podstawie rozprawy habilitacyjnej, pt. Bibliografia polskich druków ewangelickich Ziem Zachodnich i Północnych 1530–1939 (1966). Po ośmiu latach, na mocy uchwały Rady Państwa z dnia 31 V 1975 r. nadany mu został tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego. W marcu 1983 r., na własną prośbę, odszedł z Zakładu Bibliografii i przeszedł do Zakładu Historii II Wojny Światowej. Dzień 1 I 1991 r., w którym został mianowany przez Sekretarza Naukowego PAN profesorem zwyczajnym, był dniem przejścia na emeryturę.
Jego dorobek naukowy obejmuje ok. 260 pozycji z przewagą prac dokumentacyjnych i wydawnictw źródłowych. Cały dorobek można podzielić na cztery obszary tematyczne: 1. historia Ziem Zachodnich i Północnych ze szczególnym uwzględnieniem Mazur i Warmii; 2. bibliografia historii Polski XIX w.; 3. prace związane z historią Polonii; 4. prace dokumentacyjne wydawnictw konspiracyjnych z okresu II wojny światowej, lat powojennych i okresu stanu wojennego.
Był jednym z najlepszych znawców Warmii i Mazur. Jego ogromną zasługą było nie tylko to, że dokumentował dorobek piśmienniczy tych ziem, ale że zebrał i ocalił od zaprzepaszczenia i zapomnienia. Po zniszczeniach wojennych wyszukiwał i zabezpieczał druki i rękopisy w różnych archiwach kościelnych, u osób prywatnych i często w miejscach przypadkowych. Już w 1945 r. opublikował swoje pierwsze artykuły pt. Polskość Prus Wschodnich w świetle nazw geograficznych („Polska Zachodnia” 1945) i Polskość Prus dawniej i dzisiaj („Przegląd Zachodni” 1945), a w roku następnym Słownik polskich nazw miejscowości w b. Prusach Wschodnich i na obszarze b. W. M. Gdańska wg stanu z 1941 r. (1946). Zbierał, dokumentował dorobek piśmienniczy Mazur i Warmii, wydawał źródła, utrwalał biografie zasłużonych dla tych ziem działaczy, głównie na łamach takich czasopism, jak „Przegląd Zachodni”, „Warmia i Mazury”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, czy różnych wydawnictw zbiorowych oraz w Polskim Słowniku Biograficznym.
Drugi obszar działalności Profesora to Bibliografia historii Polski XIX wieku (t. 2: 1832–1864, cz. 1—2, 3: wol. 1–4, cz. 4: wol. 1–2, Wrocław 1968–1983).
Trzeci nurt tematyczny badań i zainteresowań Profesora to dzieje Polonii na terenie Europy, jak i innych kontynentów, głównie obu Ameryk. Przede wszystkim były to postulaty badawcze i bibliografie wydawnictw polskich oraz wydane wraz z synem Wojciechem bibliografie prymarne kalendarzy, tj. Bibliografia kalendarzy polonijnych (1984) i Bibliografia kalendarzy wydanych w języku polskim poza granicami Polski od roku 1716… (1986).
Czwarty, bardzo ważny obszar Jego działalności, to prace dokumentacyjne wydawnictw konspiracyjnych. Wydana Bibliografia zwartych druków konspiracyjnych… była bardzo ważnym wydawnictwem dla świadomości historycznej Polaków w czasach, kiedy książki dotyczące ruchu oporu z wielkim trudem przedostawały się przez barierę cenzury. Drugim bardzo ważnym wydawnictwem była wydana w Paryżu w 1988 r., pod pseudonimem Józefa Kamińska – Bibliografia publikacji podziemnych w Polsce. 13 XII 1981 – VI 1986.
Za swoje naukowe osiągnięcia otrzymał w 1957 r. nagrodę wojewody olsztyńskiego, 1971 – nagrodę „Polityki”, 1974 – nagrodę Alfreda Jurzykowskiego za badania historyczne nad polskimi Ziemiami Zachodnimi, 1984 – nagrodę Sekretarza Naukowego PAN za wybitne osiągnięcia naukowe i wreszcie w 1991 r. bardzo prestiżową nagrodę przyznawaną bibliografom przez Bibliotekę Współczesną w Stuttgardzie (Bibliothek für Zeitgeschichte) Ryszarda Franka (Richard Frank Preis), o której już się nie dowiedział.
Otrzymał też wiele odznaczeń, jak: Złoty Krzyż Zasługi (1960), Odznakę Zasłużonego dla Warmii i Mazur (1967), Odznakę Zasłużonego Działacza Kultury (1972), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1978).
Był zapraszany i współpracował z różnymi placówkami. W 1952 r. został członkiem Instytutu Zachodniego, założył w nim oprócz biblioteki również Sekcję Bibliograficzną, którą kierował w latach 1960–1964. Od 1956 r. był ściśle związany z Ośrodkiem Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, którego był członkiem honorowym i od lat członkiem Rady Naukowej. Był członkiem Rad Naukowych przez wiele kadencji Komitetu Polonii Zagranicznej PAN, Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Był też członkiem Polish American Historical Associacion w USA, Polskiego Towarzystwa Historycznego i Towarzystwa Naukowego w Toruniu.
Mimo słabego zdrowia był niedościgłym wzorem ogromnej pracowitości. Zmarł 2 lipca 1991 r. w Warszawie. Został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu Bródnowskim.
Stefania Sokołowska
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 99, z. 2, 1992, s. 166–169. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/16218.
