Płoski Stanisław (1899–1966) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Stanisław Płoski

1899–1966

Urodzony 4 stycznia 1899 r. w Briańsku (ZSRR), ukończył gimnazjum w Piotrkowie i po ochotniczej służbie wojskowej w czasie kampanii polsko-radzieckiej 1920 zapisał się w 1921 r. na wydział filozoficzny Uniwersytetu Warszawskiego. Jako przedmiot studiów obrał historię, którą uprawiał początkowo pod kierunkiem prof. Bronisława Dembińskiego, a później prof. Marcelego Handelsmana. Wpływ tego ostatniego skierował Płoskiego ku historii Polski XIX w., za czym przemawiała również podjęta przezeń praca zarobkowa. Od jesieni 1922 r. związał się bowiem Płoski z Referatem Historycznym Wojskowego Instytutu Naukowo-Wydawniczego. Bezpośredni jego zwierzchnik utalentowany historyk-amator mjr Otton Laskowski oraz szef Instytutu prof. Wacław Tokarz przyczynili się niewątpliwie ze swej strony do podtrzymania w młodym adepcie zamiłowania do historii nowożytnej. Zajmował się więc początkowo historią wojny światowej, później zaś dziejami wojny austriacko-francuskiej 1859 r. oraz różnymi zagadnieniami z historii wojskowej polskiej i powszechnej. W 1928 r. został przeniesiony do samodzielnego Referatu, a następnie Wydziału Wojen Dawnych w Wojskowym Biurze Historycznym.

Mimo sporego, jak na swój wiek, dorobku naukowego i ogłoszenia już w 1929 r. w Księdze jubileuszowej prof. Handelsmana fragmentu przygotowywanej rozprawy doktorskiej pt. Działalność Zaliwskiego w wojnie polsko-rosyjskiej 1831 roku nie spieszył się z uzyskaniem stopnia doktora filozofii, który został mu nadany dopiero w 1932 r.

Setna rocznica powstania listopadowego i siedemdziesiąta piąta styczniowego pozostawiły wyraźne ślady w jego działalności pisarskiej. Wydał m.in. przy współpracy mjr. Englerta i kpt. Kozolubskiego Przewodnik po polach bitew wojny polsko-rosyjskiej 1830–1831 roku (Warszawa 1931), Powstanie listopadowe w historiografii ostatniego dwudziestolecia 1918–1938 („Przegl. Hist.-Wojsk.” X), O stosunku ludności Podlasia do powstania styczniowego („Przegląd Socjologiczny” 1939). Próbą częściowego podsumowania studiów nad historią wojskową powstań była rozprawa pt. Historia piechoty polskiej w okresie powstań narodowych 1794–1864, drukowana w Księdze chwały piechoty polskiej (Warszawa 1939). Znaczna część wymienionych pozycji nosiła charakter publikacji źródeł.

W czasie kampanii wrześniowej Płoski brał udział w obronie Warszawy, potem zaś w okresie okupacji włączył się do ruchu w ramach Armii Krajowej. Sprawował tam funkcje kierownika Wojskowego Biura Historycznego. Wówczas też politycznie związał się z ruchem Polskich Socjalistów, współpracując z Adamem Próchnikiem. Był uczestnikiem powstania warszawskiego, a po jego upadku jeńcem wojennym w Oflagu II D (Gross-Born).

Przeżycia okupacyjne, jak również pełnione w konspiracji funkcje przesądziły o tym, że po powrocie do Warszawy w maju 1945 r. Płoski zgłosił się do Instytutu Pamięci Narodowej i został mianowany jego wicedyrektorem, a we wrześniu 1946 r. – dyrektorem. Placówka ta, powołana do życia jeszcze w 1944 r. z inicjatywy dwojga literatów Boguszewskiej i Kornackiego, miała po niszczącym kataklizmie wojny i okupacji gromadzić wszelkie dokumenty dotyczące przeszłości narodowej. Te szerokie ramy nastręczały trudności realizacyjne. Toteż Płoski jako fachowy historyk starał się je ograniczyć do czasów najnowszych, cofając się wstecz najwyżej do 1864 r. W rezultacie Instytut Pamięci Narodowej został z początkiem 1948 r. przemianowany na Instytut Historii Najnowszej.

Kiedy został członkiem Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich i Rady Naukowej dla zagadnień Ziem Odzyskanych oraz przewodniczącym Komisji Archiwalno-Historycznej przy CKW PPS, jego zainteresowania naukowe skupiły się na historii minionej okupacji. Położył nacisk na publikację źródeł, które mogłyby stanowić solidną podstawę dla poznania tej bliskiej, a tak równocześnie trudnej do rozszyfrowania przeszłości. Powołany do życia z początkiem 1947 r. kwartalnik „Dzieje Najnowsze”, którego redaktorem był Płoski, miał umożliwić realizację tych zamierzeń. Na jego łamach, jak również w „Biuletynie Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckiej” ukazało się kilka wydanych przez niego źródeł lub informacji źródłowych.

W latach 1945 i 1946, ulegając nakazom chwili, ogłosił w „Kuźnicy” i „Przeglądzie Socjalistycznym” szereg artykułów popularnych, dotyczących polskiego wysiłku zbrojnego od czasów insurekcji kościuszkowskiej do kampanii wrześniowej.

Zawieszenie wydawania „Dziejów Najnowszych”, rychła potem likwidacja Instytutu Historii Najnowszej, rozproszenie jego zbiorów źródłowych, które częściowo zostały użyte jako materiał dowodowy w toczących się procesach politycznych, wreszcie niesprzyjająca badaniom historycznym atmosfera lat 50., wszystko to spowodowało zahamowanie działalności Płoskiego. Gruźlica płuc, która w tym czasie ujawniła się w sposób ostry, wpływała deprymująco na jego samopoczucie. Pozostając po kasacie kierowanej przez siebie placówki w dyspozycji Prezesa Rady Ministrów, z chwilą utworzenia z dniem 1 stycznia 1953 r. Instytutu Historii PAN został tam przeniesiony i objął kierownictwo warszawskiego oddziału Zakładu Dokumentacji oraz stanowisko redaktora Bibliografii historii Polski XIX wieku. Tom I tej publikacji, obejmujący okres od 1815 do 1831 r. ukazał się w 1958 r. i zyskał powszechne uznanie fachowej krytyki.

Stanisław Płoski, któremu Centralna Komisja Kwalifikacyjna nadała 30 czerwca 1954 r. tytuł docenta, w związku z wydaniem wspomnianej wyżej bibliografii otrzymał 29 maja 1959 r. nominację na profesora nadzwyczajnego.

W czerwcu 1957 r., z chwilą powołania do życia w Instytucie Historii PAN Zakładu historii Polski w II wojnie światowej, objął jego kierownictwo, łącząc je z dotychczas pełnionymi obowiązkami. Został też redaktorem organu tego Zakładu – wydawnictwa „Najnowsze dzieje Polski. Materiały i Studia z okresu II wojny światowej”. W tym samym czasie powołano go do składu Rad Naukowych Instytutu Historii PAN, Zakład Historii Partii oraz Muzeum Oświęcimskiego.

Z racji swych nowych funkcji wznowił Płoski zabiegi mające na celu gromadzenie źródeł do dziejów ruchu oporu i ogłosił drukiem w redagowanych przez siebie „Najnowsze Dzieje Polski” Niemieckie materiały do powstania warszawskiego (w tomie I) oraz Dokumenty do kapitulacji powstania warszawskiego (w tomie IV).

Postęp choroby ograniczył możliwości bezpośredniego działania Płoskiego. Nie powstrzymał go jednak przed dalszym odgrywaniem roli inspiratora prac indywidualnych i zespołowych. Specjalną troską otaczał podejmowane publikacje źródłowe, nie cofając się przed obejmowaniem kierownictwa naukowego nad nimi.

Zmarł 7 marca 1966 r. po wielomiesięcznym pobycie w sanatorium w Otwocku, interesując się do ostatnich chwil życia stanem prac kierowanego przez siebie Zakładu.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Tadeusza Manteuffla, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 73, z. 2, 1966, s. 537–539. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/31009.