Kuraś Stanisław (1927–2009) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Stanisław Kuraś

1927–2009

Urodził się 7 października 1927 r. w Białej Krakowskiej. Był jedynym dzieckiem Franciszka Kurasia i Marii z Wiśniowskich. Po śmierci męża w 1935 r. Maria Kurasiowa przeprowadziła się wraz z synem do Krakowa, gdzie przeżyli wybuch wojny. W 1941 r. opuścili Kraków i zamieszkali w Nowym Targu. Tam od 1942 r. aż do końca okupacji S. Kuraś pracował „jako piszący na maszynie”, jednocześnie kształcąc się na tajnych kompletach. Po wojnie, od kwietnia 1945 r. kontynuował naukę w Gimnazjum i Liceum dla Dorosłych im. Seweryna Goszczyńskiego, w którym w lutym 1946 r. złożył egzamin dojrzałości. Wówczas powrócił z matką do Krakowa. W lipcu 1946 r. podjął pracę w Polskiej Agencji Drzewnej „Paged”, zajmując stanowisko „fakturzysty”. Pani Maria Kurasiowa znalazła natomiast zatrudnienie jako referent w Dyrekcji Lasów Państwowych. We wrześniu 1948 r. S. Kuraś zdał egzamin wstępny i został wpisany na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Studia historyczne S. Kurasia, do lipca 1950 r. były realizowane równolegle z pracą w Centrali Drzewnej. W latach 1949–1952 S. Kuraś zdał sześć egzaminów częściowych wymaganych do magisterium: z historii starożytnej, średniowiecznej i nowożytnej, metodologii i nauk pomocniczych historii, filozofii oraz z zagadnień marksizmu-leninizmu. Uniwersyteckim mistrzem Kurasia stał się Sylwiusz Mikucki, historyk i prawnik, znawca dyplomatyki średniowiecznej. Pod jego kierunkiem S. Kuraś przygotował pracę magisterską pt. „Początki kancelarii książęcej w Małopolsce”, przyjętą „z wynikiem bardzo dobrym”. Egzamin ostateczny złożył 13 września 1952 r., uzyskując tytuł magistra. Podjęta wówczas tematyka, związana z szeroko pojętym badaniem dokumentu, miała wypełnić całe jego naukowe życie.

Po ukończeniu studiów S. Kuraś długo nie mógł znaleźć żadnego stałego zatrudnienia. Jedną z przyczyn była duża wada wymowy, która uniemożliwiała mu podjęcie pracy dydaktycznej. Utrzymywał się z prac zleconych, m.in. dla stworzonego przez prof. Celinę Bobińską Zespołu do Badań Walki Klasowej na Wsi w Epoce Oświecenia, prowadząc rozległe kwerendy w Archiwach Kurii i Kapituły Metropolitalnej oraz w Archiwum Państwowym w Krakowie. Sporządził wówczas kartkowe katalogi ksiąg oficjalatu i wikariatu krakowskiego oraz repertorium dokumentów oblatowanych w tych księgach. Wtedy też powstały jego pierwsze prace drukowane. W 1959 r. ogłosił Materiały do dziejów górnictwa i hutnictwa z Archiwów Metropolitalnego i Kapitulnego w Krakowie 1479–1640. W roku następnym S. Kuraś wydał Ordynacje i ustawy wiejskie z Archiwów Metropolitalnego i Kapitulnego w Krakowie, 1451–1689. Ta bardzo ważna publikacja źródłowa, wbrew lansowanej wówczas opinii pokazuje, że w dobrach kościelnych wymiar pańszczyzny był niejednokrotnie niższy niż w dobrach właścicieli świeckich.

Los sprawił, że na swojej drodze młody mgr S. Kuraś spotkał prof. Karola Buczka, który nie tylko docenił jego umiejętności i niebywałą pracowitość, ale także okazał mu dużo życzliwości. Prof. Buczek w 1957 r. został zaangażowany w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, gdzie powierzono mu zadanie zorganizowania Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Ziem Polskich w Średniowieczu. W tej to Pracowni zatrudnił w 1958 r. S. Kurasia.

Podczas kilku lat pracy w krakowskiej Pracowni Słownika S. Kuraś założył kartoteki dla województw: krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego, do których materiały zbierał m.in. we współpracy z późniejszym kierownikiem Zakładu Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego, Zbigniewem Perzanowskim. Zinwentaryzował także zbiory archiwum klasztoru Panien Norbertanek na Zwierzyńcu w Krakowie.

29 sierpnia 1963 r. S. Kuraś zawarł związek małżeński z Ireną Sułkowską, absolwentką historii Uniwersytetu Warszawskiego, uczennicą Tadeusza Manteuffla, która od 1954 r. kierowała gromadzącym akta staropolskie Działem I Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie, a w 1971 r. przeszła do pracy w Pracowni Edytorstwa IH PAN. W 1964 r. S. Kuraś przeprowadził się na stałe do Warszawy, uzyskując etat we wspomnianej Pracowni Edytorstwa i zabierając ze sobą z krakowskiej Pracowni Słownika kartotekę województwa lubelskiego. Dwa lata później (1966), posiadając już liczący się dorobek naukowy, przede wszystkim w zakresie edycji średniowiecznych dokumentów, uzyskał tytuł doktora nauk humanistycznych, przedstawiając napisaną pod kierunkiem prof. K. Buczka dysertację Regestrum ecclesiae Cracoviensis. Studium nad powstaniem tzw. Liber beneficiorum Jana Długosza. Podstawę habilitacji, przeprowadzonej w 1971 r. w IH PAN, stanowiła natomiast rozprawa Przywileje prawa niemieckiego miast i wsi małopolskich w XIV–XV wieku, opublikowana w tym samym roku. W 1972 r. dr hab. S. Kuraś został powołany przez biskupa krakowskiego, kardynała Karola Wojtyłę, w skład komisji historycznej opracowującej materiały do procesu beatyfikacyjnego królowej Jadwigi Andegaweńskiej.

Jedyne dwie, większe prace konstrukcyjne S. Kurasia, które ukazały się w postaci książkowej (doktorat i habilitacja), powstały w zasadzie na marginesie szeroko zakrojonych prac edytorskich, które z powodzeniem prowadził od końca lat 50., najpierw samodzielnie, a później wspólnie z żoną, I. Sułkowską-Kurasiową. Jego osiągnięcia na tym polu można porównać jedynie z zasługami dwóch wielkich poprzedników i zarazem pionierów polskiego edytorstwa naukowego, Franciszka Piekosińskiego (1844–1906) i Bolesława Ulanowskiego (1860–1919). Niekwestionowany dorobek naukowy w zakresie edytorstwa był podstawą nadania docentowi S. Kurasiowi 15 stycznia 1996 r. tytułu profesora.

Prowadzona przez wiele lat żmudna kwerenda archiwalna uzmysłowiła mu natomiast, jak wiele średniowiecznych dokumentów nie zostało dotąd wydanych drukiem. Tak narodził się zamysł uzupełnienia wydawanego przez F. Piekosińskiego w latach 1876–1905 Kodeksu dyplomatycznego Małopolski, który kończył się na 1450 r. Zbiór dokumentów małopolskich zaplanowany był pierwotnie przez S. Kurasia na dwa tomy, jeden do 1420 r. oraz drugi obejmujący lata 1421–1450. Sześć lat po tomie drugim, obejmującym tylko lata 1421–1441, ukazał się tom trzeci za lata 1442–1450. Dwa kolejne tomy ZDMłp. obejmujące lata 1211–1440 zostały przygotowane, jak wszystkie kolejne, wspólnie z żoną, I. Sułkowską-Kurasiową. W 1974 r. ukazał się zaś szósty tom ZDMłp. zawierający dokumenty Władysława Jagiełły z lat 1386–1417, a w 1975 jego kontynuacja obejmująca dokumenty tego władcy z lat 1418–1434. W zamykającym to wydawnictwo tomie ósmym znalazły się dyplomy z lat 1435–1450 oraz uzupełnienia z lat 1286–1442. We wszystkich ośmiu tomach ogłoszono łącznie 2570 dokumentów.

W efekcie prowadzonych kwerend S. Kuraś zgromadził także wiele dokumentów dotyczących diecezji krakowskiej, które zdecydował się opublikować w osobnym, planowanym na trzy tomy, wydawnictwie zatytułowanym Zbiór dokumentów katedry i diecezji krakowskiej, stanowiącym uzupełnienie do Kodeksu dyplomatycznego katedry krakowskiej ś. Wacława F. Piekosińskiego. Tom pierwszy obejmuje dokumenty z lat 1063–1413, natomiast tom drugi z lat 1416–1450, razem 555 dokumentów.

W 1971 r. S. Kuraś wraz z żoną zaczął zbierać materiały do Nowego kodeksu dyplomatycznego Mazowsza. Była to kontynuacja wydanego jeszcze w 1919 r. przez Jana Karola Korwin-Kochanowskiego Zbioru ogólnego przywilejów i spominków mazowieckich (Codex diplomaticus et commemorationum Masoviae generalis). Nowy kodeks ukazał się w 1989 r. (zawiera 345 dokumentów), natomiast jego kontynuacja w 2000 r. (zawiera 289 dokumentów).

W 1977 r. zaczęła się wielka i ostatnia przygoda edytorska S. Kurasia i jego żony I. Sułkowskiej-Kurasiowej. Otrzymali oni wówczas stypendium École française de Rome, które umożliwiło im kwerendę w Archiwum Watykańskim. Plonem tej kwerendy jest monumentalne wydawnictwo Bullarium Poloniae, którego pierwszy tom ukazał się w 1982 r. Następne tomy, do szóstego włącznie, ukazywały się co trzy lata. Tom siódmy opublikowany został natomiast na przełomie 2006 i 2007 r. Nie żyła już wówczas pani I. Kurasiowa, a S. Kuraś ciężko chory nie był wstanie samodzielnie opracować zebranych wcześniej materiałów.

Jego pracowite i bardzo trudne życie zakończyło się 10 stycznia 2009 r.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa dr. hab. Marcina Starzyńskiego i prof. dr hab. Bożeny Wyrozumskiej, która pierwotnie ukazała się w „Studiach Źródłoznawczych” 50, 2012, s. 191–194. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/44846. Po In memoriam znajduje się Bibliografia prac Stanisława Kurasia za lata 1955–2006, opracowana przez M. Starzyńskiego, s. 195–200.