Sokołowska Stefania (1927–2020)
Stefania Sokołowska
1927–2020
Dr Stefania Wanda Sokołowska urodziła się 2 września 1927 r. w Klewaniu k. Równego w rodzinie inteligenckiej jako córka Marii z Kownackich i Czesława Sokołowskiego, inżyniera architekta. Miała dwoje rodzeństwa. Starsza siostra, Eulalia Jadwiga Sokołowska, była historykiem literatury i profesorem KUL. Młodszy brat, Jerzy, gdy tylko skończył studia medyczne, wyemigrował do Norwegii, by tam prowadzić praktykę lekarską.
Dzieciństwo Stefania Sokołowska spędziła z rodzeństwem i rodzicami w Równem, gdzie w 1939 r. ukończyła szkołę powszechną. W czasie wojny uczyła się dalej prywatnie przerabiając dwie klasy gimnazjalne. Z końcem 1943 r. opuściła z rodziną Wołyń i zamieszkała w Lublinie, tam też kontynuowała naukę w trzeciej i czwartej klasie przyśpieszonej szkoły średniej.
Po zdaniu matury w 1947 r. podjęła studia na wydziale historii KUL, podczas których uczęszczała na proseminarium z historii kultury, prowadzone przez prof. Andrzeja Wojtkowskiego oraz na proseminarium prof. Leona Białkowskiego z historii średniowiecza. W 1949 r. przeniosła się na Uniwersytet Warszawski, gdzie brała udział w seminariach prof. Stefana Kieniewicza i odtąd aż po kres swojej późniejszej pracy zawodowej interesowała się przede wszystkim historią Polski w stuleciu XIX. Jesienią 1952 r. obroniła pracę magisterską dotyczącą powstania styczniowego pt.: Wpływ organizacji miejskiej na Komitet Centralny i Rząd Narodowy, następnie otrzymała dyplom ukończenia studiów w zakresie historii i uzyskała stopień magistra filozofii.
Jeszcze przed obroną pracy magisterskiej, w marcu 1952 r. Stefania Sokołowska otrzymała nakaz pracy do Wydziału Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie. W 1953 r. została zatrudniona w Dziale Informacji Naukowej Biblioteki Szkoły Głównej Planowania i Statystyki jako asystent biblioteczny. Pracując w tej instytucji uczestniczyła w zorganizowanym przez Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich kursie bibliograficznym, obejmującym wykłady i ćwiczenia z zakresu metodyki, teorii, historii i organizacji bibliografii. Kurs zakończyła kolokwium z wynikiem bardzo dobrym.
Pod koniec 1955 r. odeszła z Biblioteki SGPiS i podjęła pracę w Instytucie Historii PAN w Warszawie. Ówczesny dyrektor Instytutu, prof. Tadeusz Manteuffel, skierował ją do Zakładu Dokumentacji (późniejszej Pracowni Bibliografii Retrospektywnej XIX i XX w.) w charakterze starszego asystenta. W Zakładzie Dokumentacji, kierowanym wtedy przez doc. Stanisława Płoskiego, rozpoczęto właśnie prace nad kontynuacją Bibliografii historii polskiej Ludwika Finkla, doprowadzonej do roku 1815. Planowano, że dalszy ciąg dzieła historyka ze Lwowa obejmie piśmiennictwo dotyczące historii Polski od kongresu wiedeńskiego do odzyskania niepodległości w roku 1918. Stefania Sokołowska pomagała z początku przy opracowywaniu pierwszego tomu tego wydawnictwa, który opublikowano w 1958 r., pt.: Bibliografia historii Polski XIX w., t. I: 1815–1831 wyszedł pod redakcją St. Płoskiego. Następnie brała udział w gromadzeniu i opracowywaniu materiałów do t. II: 1832–1864. Ukazał się on w czterech częściach w latach 1968–1983 pod redakcją Władysława Chojnackiego, gdyż w 1965 r. objął on kierownictwo Pracowni Bibliografii.
W międzyczasie, w 1962 r., Stefania Sokołowska została przeniesiona na stanowisko asystenta dokumentacji naukowej. W latach 60. XX w. przygotowywała poza tym na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem prof. S. Kieniewicza rozprawę doktorską, dotyczącą Wielkiej Emigracji pt.: Dzieje Młodej Polski w l. 1834–1836, którą obroniła na Wydziale Historycznym tej uczelni w 1970 r.
W 1974 r. awansowała w IH PAN na stanowisko starszego dokumentalisty dyplomowanego, a w 1983 objęła kierownictwo Pracowni Bibliografii po prof. W. Chojnackim. W tym roku rozpoczęła wraz z zespołem prace nad kolejnym tomem kontynuacji dzieła Finkla, który planowano wydać pod nieco zmienionym tytułem: Bibliografia historii Polski XIX i XX w., t. III: 1865–1918. Piśmiennictwo dotyczące trzeciego okresu historii Polski XIX w. okazało się tak duże, iż w pierwszych woluminach nowego tomu postanowiono zebrać i opracować na razie tylko czasopisma i inne druki ciągłe. W 2000 r. opublikowano t. III, wol. 1, obejmujący periodyki wydawane w zaborze rosyjskim, następnie w 2010 r. ukazał się t. III, wol. 2, w którym zebrano czasopisma z zaboru pruskiego. Oba woluminy wyszły pod wspólną redakcją Stefanii Sokołowskiej i Irminy Ossowskiej. Jeszcze w 1987 r. Stefania Sokołowska osiągnęła wiek emerytalny, jednak wielokrotnie przedłużano jej umowę o pracę aż do końca 2007 r., kiedy to definitywnie przeszła na emeryturę. Mimo kłopotów ze zdrowiem cały czas interesowała się postępami prac nad dalszymi woluminami tomu trzeciego bibliografii. Ucieszyła się z opracowania przez zespół t. III, wol. 3, który objął druki ciągłe z zaboru austriackiego i ukazał się pod redakcją D.U. Ścięgosz-Karpińskiej w 2017 r. Wiedziała, że ruszyły prace nad t. III, wol. 4, dotyczącym czasopism emigracyjnych i polonijnych.
W latach 70. XX w., oprócz wykonywania stałych prac bibliograficznych, rozpoczęła Stefania Sokołowska badania naukowe związane z habilitacją. W tym celu od 1976 r. uczęszczała w obrębie IH PAN na spotkania Zakładu Historii Politycznej Polski XIX i XX w., którym kierował prof. Tadeusz Jędruszczak. W planach badawczych Zakładu znalazł się temat jej pracy habilitacyjnej pt.: Rząd francuski a Wielka Emigracja w latach 1831–1948. Warunki prawne i bytowe emigracji polskiej i ich wpływ na przemiany w strukturze społecznej Wielkiej Emigracji. Doskonała znajomość języka francuskiego ułatwiła Stefanii Sokołowskiej kwerendę do tego tematu, którą prowadziła od roku 1974. Część dokumentów można było przebadać w Archiwum Czartoryskich w Krakowie, ale spora część znajdowała się w bibliotekach i archiwach francuskich. Podczas stypendiów w latach 1975 i 1976 we Francji Stefania Sokołowska przeprowadziła poszukiwania w głównych bibliotekach i archiwach paryskich oraz w archiwach departamentalnych w takich miastach jak Angers, Avignon, Châteauroux, Laval, Le Mans, Nantes, Poitiers, Tours. Jednak po tych kwerendach zostały tylko mikrofilmy i kserokopie. Praca nad habilitacją wydłużała się, trudno było ją pogodzić z obowiązkami etatowymi w Pracowni Bibliografii, a niemożliwość jej kontynuacji pojawiła się w 1983 r., kiedy trzeba było przejąć schedę po prof. W. Chojnackim. Czasy, w których przyszło Stefanii Sokołowskiej kierować Pracownią, były bowiem trudne. Duża rotacja osób w zespole w burzliwych latach 80. i podczas transformacji ustrojowej lat 90. XX w. nie sprzyjała łatwemu przewodzeniu ludźmi i żmudnym pracom bibliograficznym.
Dorobek publikacyjny Stefanii Sokołowskiej to przede wszystkim jej wydana w Ossolineum w 1972 r. praca doktorska pt.: Młoda Polska. Z dziejów demokratycznych Wielkiej Emigracji, następnie artykuł, który ukazał się w „Przeglądzie Historycznym” w 1974 r., pt.: Materiały do historii węglarstwa polskiego z czasów Wielkiej Emigracji oraz artykuł pt.: Geneza emigracyjna wyprawy J. Zaliwskiego, wydany w 1984 r. w pracy zbiorowej pt.: Społeczeństwo polskie i próby wznowienia walki zbrojnej w 1833 roku. Stefania Sokołowska była też recenzentką kilku publikacji na temat polskiej emigracji we Francji po powstaniu listopadowym oraz autorką biogramów dwóch działaczy Wielkiej Emigracji, zamieszczonych w Polskim Słowniku Biograficznym.
Była osobą skromną i cichą, nielubiącą rzucać się w oczy. Wiadomo, że jeszcze w 1957 r. została członkiem TMH, w 1980 zapisała się do NSZZ Solidarność, a w 1983 podpisała zbiorową petycję do prezydium PAN w sprawie zwolnienia aresztowanego Bronisława Geremka. W 1993 r. za swoją bardzo długą pracę bibliograficzną odznaczona została Złotym Krzyżem Zasługi, a w 2003 – Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Ostatnie lata życia spędziła w zaciszu domowym w swoim mieszkaniu w przedwojennej willi na Mokotowie, pokornie przyjmując niedogodności sędziwego wieku. Po śmierci siostry w 1991 r. z najbliższej rodziny pozostał jej jedynie brat z rodziną w Norwegii, którego co roku starała się odwiedzać. Po jego śmierci z bliskich krewnych miała już tylko bratanka, lekarza Adama Sokołowskiego. Bardzo boleśnie przeżyła też i jego przedwczesną śmierć.
Stefania Sokołowska zmarła 7 czerwca 2020 r. Odeszła osoba wielkiej kultury osobistej, niezwykle pracowita i sumienna, serdeczna dla swoich podwładnych, ale też wiele od nich wymagająca. Potrafiła dobrze rozdzielać zadania wśród osób, które jej podlegały, nikogo nie pomijając, nikogo nie chcąc wyeliminować. Na co dzień używała wyłącznie drugiego imienia, Wanda, tak też zwracali się do niej współpracownicy. Młodsi mówili do niej: „pani Wando”, starsi po prostu „Wando”.
Stefania Wanda Sokołowska została pochowana w Lublinie na cmentarzu przy ul. Lipowej.
Anna Adamczyk
