Słabek Henryk (1928–2020) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Henryk Słabek

1928–2020

Urodził się 18 stycznia 1928 r. w Mieczysławowie w powiecie opatowskim na Kielecczyźnie w rodzinie chłopskiej Edwarda i Anny z d. Ryfka.

Był absolwentem Liceum Pedagogicznego w Lubomierzu (zawiązanego w Lubece przez nauczycieli – oficerów z byłego oflagu). W 1952 r. ukończył studia prawnicze pierwszego stopnia na Uniwersytecie Wrocławskim. W latach 1952–1955 był aspirantem w Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych, a po jego likwidacji od stycznia 1954 r. w Instytucie Nauk Społecznych przy Komitecie Centralnym PZPR. Odbył również roczną praktykę polityczną w Warszawskich Zakładach Przemysłu Odzieżowego 2 w Warszawie (1955–1956). Pracę magisterską obronił w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego w 1959 r. po ukończeniu studiów II stopnia.

W latach 1957–1968 pracował w Wyższej Szkole Nauk Społecznych jako adiunkt (do 1959), a następnie docent. Pracę doktorską (na temat reformy rolnej Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego na ziemiach dawnych w latach 1944–1949) obronił w 1960 r., habilitował się w 1964 r. (na podstawie rozprawy: „U podstaw polityki PPR w dziedzinie przebudowy ustroju rolnego 1917–1948”). W 1972 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym, a w 1986 r. profesorem zwyczajnym.

Od 1968 do końca 1998 r. był pracownikiem Instytutu Historii PAN. Od listopada 1985 r. do początku 1991 r. kierował Zakładem Dziejów Polski Ludowej w IH PAN.

Pełnił funkcję prezesa Towarzystwa Naukowego im. Adama Próchnika. Po 1989 r. przez pewien okres wykładał w Wyższej Szkole Gospodarki Krajowej w Kutnie.

W swojej pracy naukowej Profesor Henryk Słabek przez wiele lat zajmował się dziejami wsi polskiej, a zwłaszcza reformą rolną. Ukoronowaniem tych badań jest drugie, znacznie poprawione wydanie pracy pt. Polityka agrarna PPR. Geneza, realizacja, konsekwencje (Warszawa 1978). Wykorzystał tu oprócz dokumentów archiwalnych wytworzonych przez centrum władzy, ale również lokalne, często najniższego szczebla rządzenia, opisujące sytuację w zakresie parcelacji i osadnictwa w poszczególnych regionach różniących się strukturą rolną i pochodzeniem gospodarstw chłopskich. Przeanalizował genezę polityki rolnej PPR i jej realizację oraz zajął się również jej konsekwencjami. Przedstawił nie tylko przemiany struktury agrarnej i wpływ na nią parcelacji i osadnictwa, ale także zmiany w społecznym uwarstwieniu wsi na ziemiach dawnych oraz zachodnich i północnych. Prześledził też wpływ przemian społecznych na polityczne postawy chłopów. Jako bodaj pierwszy historyk PRL wykorzystał badania ankietowe i wywiady przeprowadzone przede wszystkim siłami uczestników prowadzonych przez Niego seminariów magisterskich we wsiach sporej liczby powiatów, które miały na celu rozstrzygnięcie wielu postawionych sobie pytań, które dotyczyły kwestii tak istotnych, jak m.in. okoliczności objęcia gospodarstwa, stosunki sąsiedzkie, awans i degradacja rodzin, pomoc udzielona gospodarstwom ze strony państwa, struktura rodzin i nadziałów w wybranych województwach, liczba chłopów – członków partii politycznych w zależności od wielkości ich gospodarstw i regionalnego pochodzenia.

Kontekst analiz polityki agrarnej zarysowany w badaniach nad wsią lat 40. XX w. kierował Profesora Henryka Słabka ku historii społecznej. Szeroki program badawczy próbował zrealizować przede wszystkim w dwóch pracach napisanych po 1989 r.: Obraz robotników polskich w świetle ich świadectw własnych i statystyki 1945–1989 (Warszawa–Kutno 2004) i O społecznej historii Polski 1945–1989 (Warszawa–Kutno 2009). Obie miały charakter pionierski. Oparte zostały przede wszystkim o wykorzystane w stopniu dużo większym, niż to czynią inni historycy zajmujący się PRL, publikowane (choć czasami trudno dostępne) wyniki badań socjologicznych, ekonomicznych i z zakresu psychologii społecznej oraz o źródła autobiograficzne. W ten sposób chciał zrozumieć ewolucję świadomości, postaw i zachowań społecznych. Starał się też napisać o historii społecznej „od dołu”, co uzasadniało konieczność wprowadzenia na większą skalę, niż to się czyniło wcześniej, źródeł autobiograficznych oraz wyników badań (przede wszystkim socjologicznych) na temat świadomości, postaw i zachowań dużych grup społecznych.

W dorobku naukowym Profesora Henryka Słabka z okresu po 1989 r. osobne miejsce zajmuje praca pt. Intelektualistów obraz własny. W świetle dokumentów autobiograficznych, 1944–1989 (Warszawa 1997). Wzbudziła ona namiętne polemiki przede wszystkim z powodu dość krytycznej oceny tych postaw. Autor analizował proces wchodzenia przez nich w nową rzeczywistość, wskazywał na rolę kompleksu plebejskiego, na atrakcyjność komunizmu, profity materialne oraz próżność i oportunizm. Nie spodobało się to wielu przedstawicielom środowisk opiniotwórczych. Jednak nie po raz pierwszy Profesor Henryk Słabek wyrażał własne, niepopularne opinie mimo świadomości ataków, jakie mogą one wywołać. Był to cenny i rzadki rys charakteru i sposób uprawiania zawodu.

Był żonaty z Genowefą, z którą dochował się córki oraz wnuków: Agnieszki i Tomasza.

Zmarł 20 kwietnia 2020 r.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Dariusza Jarosza, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 127, z. 4, 2020, s. 995–1001. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/publication/188277