Salmonowicz Stanisław (1931–2022)

 

Stanisław Salmonowicz

1931–2022

Urodził się 9 listopada 1931 r. w Brześciu nad Bugiem jako drugi syn Antoniego i Stefanii z Muzyczków. Matka pochodziła z Krakowa. Ojciec wywodził się z osiadłej w Wielkim Księstwie Litewskim rodziny średnioszlacheckiej i był urzędnikiem administracji państwowej, m.in. wicestarostą w Nowogródku, starostą w Kamieniu Koszyrskim i inspektorem starostw w Urzędzie Wojewódzkim Stanisławowskim. Po jego przedwczesnej śmierci w 1935 r. Stefania wraz z synami zamieszkała w Wilnie. W 1943 r. przenieśli się do Warszawy, aby po klęsce powstania warszawskiego znaleźć schronienie w Krakowie. Tu w 1950 r. Stanisław Salmonowicz ukończył II Liceum im. Króla Jana III Sobieskiego, a następnie podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim, w Katedrze Powszechnej Historii Państwa i Prawa.

W trakcie studiów wybrał jako specjalizację powszechną historię prawa. Tematem pracy magisterskiej, obronionej w 1954 r., było sądownictwo rewolucyjne we Francji w latach 1792–1794. Po studiach wybrał aplikację sędziowską, po ukończeniu której i zdaniu egzaminu sędziowskiego orzekał jako sędzia w wydziałach cywilnych sądów w Krakowie, Myślenicach, Tarnowie i Dąbrowie Tarnowskiej. Ten epizod zakończył się w październiku 1956 r., kiedy to dzięki wsparciu prof. Michała Patkaniowskiego został przyjęty na studia doktoranckie na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, na seminarium prof. Karola Koranyiego, kierownika Katedry Powszechnej Historii Państwa i Prawa.

Ukoronowaniem aspirantury poświęconej studiom nad dziejami prawa polskiego epoki Oświecenia była praca doktorska o osiemnastowiecznym prawniku i historyku toruńskim Krystianie Bogumile Steinerze, obroniona w 1959 r., a opublikowana w 1962 r. w serii Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu (Krystian Bogumił Steiner (1746–1814), toruński prawnik i historyk. Studium z dziejów nauki prawa doby Oświecenia w Polsce, Toruń 1962). Wysoko oceniony doktorat stał się w 1959 r. podstawą zatrudnienia na stanowisku adiunkta w Katedrze Powszechnej Historii Państwa i Prawa UJ, kierowanej przez prof. M. Patkaniowskiego.

W 1966 r. uzyskał na UJ habilitację w oparciu o rozprawę Prawo karne oświeconego absolutyzmu. Z dziejów kodyfikacji karnych przełomu XVIII–XIX w. (Toruń 1966), wysoko ocenioną w czołowych periodykach prawno-historycznych w Polsce i w Europie. W tym samym roku przeniósł się do Torunia, gdzie na reaktywowanym w 1957 r. toruńskim Wydziale Prawa otrzymał docenturę i mając 35 lat objął wakujące stanowisko kierownika Katedry Historii Państwa i Prawa Polskiego.

Karierę uniwersytecką przerwało we wrześniu 1970 r. aresztowanie przez SB w drodze na lotnisko Okęcie, skąd Profesor zamierzał udać się na kongres niemieckich historyków prawa w Salzburgu. Wiązało się to z inwigilacją przez SB środowiska skupionego wokół Władysława Bartoszewskiego, przekazującego informacje na temat sytuacji w kraju do Radia Wolna Europa. Areszt śledczy przy ul. Rakowieckiej Profesor opuścił w styczniu 1971 r. 1 marca 1971 r. decyzją ministra oświaty i szkolnictwa wyższego został usunięty z UMK, przez co przez rok pozostawał bez zatrudnienia, bowiem próby podjęcia pracy na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a potem na Akademii Teologii Katolickiej torpedowane były przez SB.

Z początkiem lutego 1972 r. Profesor znalazł zatrudnienie w Instytucie Historii PAN, gdzie w Zakładzie Historii Pomorza, kierowanym przez prof. Gerarda Labudę, a w jego ramach w kierowanej przez prof. Mariana Biskupa toruńskiej Pracowni Historii Pomorza Wschodniego kontynuował badania nad dziejami nowożytnymi Torunia i Prus Królewskich, a następnie Prus Zachodnich. W 1987 r., w wyniku zmian strukturalnych, Zakład Historii Pomorza pod nową nazwą Zakładu Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich znalazł się w Toruniu. Profesor Salmonowicz na jego czele stanął w 1992 r. i kierował nim do przejścia na emeryturę z końcem 2002 r.

W trakcie 30 lat pracy w IH PAN sfinalizował – podjęte po przeniesieniu się na UMK w 1966 r. – prace nad dziejami Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego, którego monografia jest do dziś jednym z najważniejszych studiów z dziejów oświaty na obszarze Prus Królewskich i całej dawnej Rzeczypospolitej, a po jej pierwszym rozbiorze także w monarchii pruskiej (Toruńskie Gimnazjum Akademickie w latach 1681–1817. Studium z dziejów nauki i oświaty, Poznań 1973). Praca ta stała się punktem wyjścia do dalszych badań nad oświatą, kulturą i stosunkami wyznaniowymi w Prusach Królewskich i Książęcych oraz w Rzeczypospolitej, przy czym szczególną rolę odegrały tu liczne studia poświęcone kulturalnym, oświatowym i konfesyjnym aspektom dziejów nowożytnego Torunia. Podobnie badania prowadzone przez Profesora nad administracją i prawem w Prusach Zachodnich (po 1772 r.) stały się źródłem zainteresowań dziejami państwa pruskiego, co zaowocowało biografią Fryderyka II (która od 1981 r. miała ogółem 4 wydania) oraz monografią Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa (1987; kolejne wydania polskie 1998 i 2004; wydanie niemieckie: Preussen. Geschichte von Staat und Gesellschaft, Herne 1995), które należą do kanonu polskiej literatury naukowej poświęconej dziejom państwa pruskiego. Swego rodzaju ukoronowaniem badań Profesora w obszarze zagadnień pomorzoznawczych był znaczący udział w zbiorowych pracach powstałych m. in. pod patronatem IH PAN, w tomie drugim – nowożytnym – Historii Torunia (1994, 1996) oraz w wielotomowej syntezie Historia Pomorza. W tej ostatniej był także redaktorem tomu czwartego, którego obie części ukazały się w roku 2000 i 2002, obejmując dla lat 1850–1914 dzieje ustrojowe, polityczne, społeczne, gospodarcze i kulturowe wszystkich trzech prowincji pomorskich, stanowiących wówczas pruskie władztwo terytorialne: Pomorza Zachodniego, Prus Zachodnich i Prus Wschodnich.

Równolegle do badań nad dziejami ziem pomorskich oraz państwa i prawa pruskiego kontynuował i rozwijał swoje zainteresowania związane z kulturą i dziejami wyznaniowymi dawnej Rzeczypospolitej, problematyką kodyfikacji prawa w dobie oświeconego absolutyzmu, kultury i myśli oświeceniowej w Polsce i w Europie, historią prawa i administracji na ziemiach polskich i w Europie XVIII–XX w., powracał też do dziejów rewolucyjnej Francji.

W wyniku powstania Solidarności w sierpniu 1980 r. i poluzowania polityki paszportowej możliwe stały się wyjazdy zagraniczne dalej niż do NRD, gdzie w poprzedniej dekadzie pozwolono Mu prowadzić ważne dla badań nad sprawami pruskimi kwerendy. Kontakty naukowe rozwijane od czasów krakowskich pozwalały na wyjazdy stypendialne do RFN i Francji, owocujące nowymi badaniami, szczególnie w obszarze historii prawa, w którym Profesor od czasów swej rozprawy habilitacyjnej w 1966 r. wypracował sobie znaczącą pozycję, czego dowodem było wieloletnie członkostwo w prestiżowym paryskim Société d’Histoire du Droit.

Sierpień 1980 r. umożliwił również działania toruńskiego środowiska prawniczego na rzecz przywrócenia Profesora do pracy na Wydziale Prawa i Administracji UMK. Starania te zakończyły się sukcesem i 1 lutego1982 r. Stanisław Salmonowicz objął na tym wydziale stanowisko – utworzone właściwe ad personam – kierownika Zakładu (następnie Katedry) Historii Prawa Niemieckiego w Polsce, która pod Jego kierownictwem zanotowała w tej dziedzinie znaczące osiągnięcia, a Profesor zostawił tam po sobie grono wyśmienitych badaczy. Z kolei działania toruńskiego środowiska historycznego od jesieni 1980 r. na rzecz przyznania Mu tytułu profesora nadzwyczajnego przyniosły sukces dopiero w 1983 r. Na profesurę zwyczajną czekał do roku 1989.

Profesor był badaczem wszechstronnym i pracowitym, erudytą. Przez ponad 60 lat jako autor artykułów, polemik i recenzji obecny był na łamach polskich i zagranicznych periodyków z zakresu historii i historii prawa. Bibliografia prac Profesora zawiera blisko 1360 pozycji, w tym kilkadziesiąt książek oraz ponad 530 recenzji, głównie w „Kwartalniku Historycznym” i „Czasopiśmie Prawno-Historycznym”, od 40 blisko lat na łamach „Revue historique de droit français et étranger”, a odkąd osiadł w Toruniu w „Zapiskach Historycznych”. Obok piśmiennictwa naukowego przez całe życie był Profesor aktywnym publicystą, zarówno na łamach czasopism ogólnopolskich, jak i regionalnych czy lokalnych. Chętnie też udzielał wywiadów dziennikarzom prasy centralnej i lokalnej, które, podobnie jak Jego publicystyka, nie tracą na aktualności.

Tradycje rodzinne i powiązania środowiskowe miały wpływ na zainteresowania dziejami Polskiego Państwa Podziemnego i Armii Krajowej. Napisana pod pseudonimem Antoni Nowosielski rozprawa pt. Powstanie warszawskie. Próba uporządkowania problemów genezy i oceny ogólnej ukazała się krótko przed stanem wojennym w podziemnym wydawnictwie Krąg (Warszawa 1981), a pod własnym nazwiskiem w toruńskim wydawnictwie Torcon w 1990 r. Przełom 1989 r. umożliwił rozwinięcie w tym obszarze aktywności wydawniczej. Szczególnie istotna była tu monografia Polskie Państwo Podziemne. Z dziejów walki cywilnej 1939–45 (Warszawa 1994). Dwie książki poświęcił swemu zmarłemu w 1977 r. wujowi Ludwikowi Muzyczce, w latach II Rzeczypospolitej wybitnemu działaczowi Związku Strzeleckiego, staroście w Głębokiem i Wyrzysku, a w czasie okupacji szefowi Administracji Zmilitaryzowanej w Komendzie Głównej AK. Wraz z Elżbietą Zawacką i Andrzejem Tomczakiem należał do założycieli powstałej jesienią 1989 r. w Toruniu Fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej” i długie lata zasiadał w jej Radzie. Miał swój wkład w sukces fundacji (dziś jako Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej), która stała się opus vitae słynnej „Zo”, cichociemnej i kurierki Komendy Głównej AK.

W uznaniu zasług został w 1992 r. przyjęty w poczet członków korespondentów Polskiej Akademii Umiejętności, a w 1995 r. przyznano Mu godność członka rzeczywistego PAU. W czerwcu 2003 r. w trakcie uroczystości 50-lecia IH PAN na Zamku Królewskim w Warszawie został odznaczony Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski, a w 2014 r. otrzymał Krzyż Komandorski tego orderu, w obu wypadkach w uznaniu zasług na polu pracy naukowej i działalności publicznej. Za działalność opozycyjną w okresie PRL w 2010 r. został uhonorowany Krzyżem Wolności i Solidarności.

Na posiedzeniu 30 marca 2022 r. Senat jego macierzystej uczelni podjął decyzję o nadaniu Profesorowi tytułu doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uroczystości wręczenia insygniów, która miała się odbyć 13 czerwca 2022 r. w Collegium Maximum UMK na placu Rapackiego z udziałem władz obu uniwersytetów, Profesor już nie doczekał. Zmarł 24 maja 2022 r. w wieku 90 lat. Uroczystość pożegnania Stanisława Salmonowicza odbyła się 3 czerwca 2022 r. w auli UMK. Został pochowany obok małżonki na cmentarzu św. Jerzego w Toruniu.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa dr. hab. prof. IH PAN Przemysława Olstowskiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 130, z. 1, 2023, s. 223–231. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/publication/275216