Czepulis-Rastenis Ryszarda (1928–1994)
Ryszarda Czepulis-Rastenis
1928–1994
Ryszarda Czepulis-Rastenis, profesor nadzwyczajny w Instytucie Historii PAN, czołowa badaczka wczesnych dziejów polskiej inteligencji, urodziła się 1 VIII 1928 r. w asymilującej się rodzinie żydowskiej w Łodzi. Dzieciństwo przerwała wojna, okupacja i zamknięcie w murach łódzkiego getta. Stamtąd w sierpniu 1944 r. została wraz z rodziną wywieziona do Oświęcimia, gdzie od razu straciła oboje rodziców. Sama z dwiema siostrami została wkrótce przewieziona do obozu we Freibergu, a na koniec do Mauthausen, gdzie doczekała wyzwolenia.
Jesienią 1945 r. została przyjęta do III klasy gimnazjum. Maturę otrzymała w XIX Państwowym Liceum w Łodzi w 1947 r., a w następnym roku rozpoczęła studia socjologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Uczęszczała na seminaria prof. Stanisława Ossowskiego oraz prof. Niny Assorodobraj, u której podjęła temat pracy magisterskiej o społecznym programie polskiego pozytywizmu. Dyplom magistra filozofii otrzymała w 1953 r.
Wkrótce po ukończeniu studiów została zatrudniona w dopiero co utworzonym Instytucie Historii PAN, gdzie przepracowała nieprzerwanie 40 lat. Do 1967 r. pracowała w Zakładzie Dokumentacji kierowanym przez większość tego czasu przez prof. Stanisława Płoskiego. W tym zespole opracowującym Bibliografię historii Polski XIX wieku przypadło jej zadanie zredagowania do tomu I (1815–1831) działu „Kultura”, zaś do części I tomu II (1832–1864) bardzo obfitego działu „Pamiętniki, korespondencje, życiorysy”.
W 1962 r. Ryszarda Czepulis obroniła pracę doktorską Myśl społeczna twórców Towarzystwa Rolniczego (1842–1861), napisaną pod kierunkiem prof. Niny Assorodobraj (wyd. 1964). Równocześnie, pracując nadal w Zakładzie Dokumentacji, weszła w skład zespołu naukowego utworzonego przez prof. Witolda Kulę przy pracowni badań struktur społecznych w Instytucie Historii. Jej pierwszym na tym polu osiągnięciem była znakomita rozprawa pt. Uwarstwienie społeczne Królestwa w świadomości współczesnych, opublikowana w tomie I serii Społeczeństwo Królestwa Polskiego: studia o uwarstwieniu i ruchliwości społecznej, pod red. Witolda Kuli (1965).
W zespole Witolda Kuli, zmierzającym poprzez monografie poszczególnych warstw do syntetycznego ujęcia całego procesu przekształcania się społeczeństwa stanowego w klasowe (na obszarze Królestwa), Ryszarda Czepulis podjęła się opracowania problemu początków polskiej inteligencji. Ten projekt badawczy był jednak zakrojony na tyle szeroko, że nie dawał się dłużej łączyć z codziennymi obowiązkami bibliografa. W październiku 1967 r. staraniem Witolda Kuli Ryszarda Czepulis otrzymała formalne przeniesienie do jego pracowni.
W 1973 r. ukazała się książka „Klassa umysłowa”: Inteligencja Królestwa Polskiego 1832–1862, która przyniosła autorce habilitację i ugruntowała jej pozycję w środowisku naukowym. Była to monografia socjologiczno-historyczna, oparta w znacznej mierze na masowo zachowanych aktach osobowych różnych dykasterii rządowych oraz innych źródłach biograficznych i omawiająca kolejno: narodziny, liczebność, pochodzenie społeczne, wykształcenie, warunki pracy, więzi środowiskowe i samowiedzę społeczną inteligencji. Ta konstrukcja i pionierska metoda analizy — owoc wielu dyskusji w zespole Kuli — służyć miała w następnych latach za wzorzec bardzo wielu pracom z historii społecznej, pisanym w różnych ośrodkach naukowych.
Renoma tej pracy przyczyniła się do tego, że przy reorganizacji wewnętrznej Instytutu w r. 1975 — w Zakładzie historii społecznej Polski prof. Stanisława Kalabińskiego — powstała osobna pracownia dziejów inteligencji, kierowana od początku faktycznie, a od r. 1980 i formalnie, przez Ryszardę Czepulis. Pracownia ta stała się ważnym ośrodkiem wymiany myśli i doświadczeń, przyciągającym historyków społecznych z różnych stron Polski, a niekiedy także z zagranicy, zwłaszcza że znajdowali tu możliwość publikacji swych cząstkowych opracowań w redagowanej przez Ryszardę Czepulis serii Inteligencja polska XIX i XX wieku (6 tomów: 1978–1991).
Dopiero w r. 1979 wyszedł mocno spóźniony tom Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864, zbiorowe dzieło dawnego zespołu Kuli, doprowadzone redakcyjnie do końca przez prof. Janinę Leskiewiczową. Ryszarda Czepulis opracowała w nim rozdziały o inteligencji i szkolnictwie. Jej własne zainteresowania oddalały się już jednak wyraźnie od modelu historii struktur społecznych, zmierzając na powrót ku badaniom społecznej świadomości i środowiskowych etosów.
W 1989 r. w uznaniu wartości jej naukowego dorobku Ryszarda Czepulis otrzymała tytuł profesora.
Zmarła 20 lutego 1994 r. po dwuletniej walce z nieubłaganą chorobą nowotworową.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Jerzego Jedlickiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 101, z. 3, 1994, s. 126–127. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/14154.
