Rutkowska Grażyna (1956–2019)
Grażyna Rutkowska
1956–2019
Grażyna Rutkowska urodziła się w Poznaniu 26 września 1956 r. jako trzecie, najmłodsze dziecko urzędnika Andrzeja Rutkowskiego i jego żony Seweryny z domu Górnej. W 1982 r. na Uniwersytecie Adama Mickiewicza obroniła pracę magisterską, napisaną pod kierunkiem Jadwigi Krzyżaniakowej, pt. „Wydarzenia lat 1034–1039 w świetle polskich kronik średniowiecznych”.
1 lipca 1982 r. rozpoczęła pracę w Instytucie Słowianoznawstwa (IS PAN), w zakładzie/redakcji Słownika Starożytności Słowiańskich (SSS). Wydawanie Słownika było już na ukończeniu, więc młoda asystentka zdołała przygotować doń tylko nieliczne hasła, ogłoszone potem w ostatnich tomach i w Suplemencie, a także do planowanego, ale niezrealizowanego, wydania niemieckiej wersji SSS. W tym okresie pracowała jednocześnie pod opieką prof. Antoniego Gąsiorowskiego nad rozprawą doktorską, pt. Itinerarium królowej Jadwigi 1384–1399, którą obroniła w Instytucie Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w 1987 r. Praca zawierała nie tylko itinerarium, ale i monografię otoczenia królowej i spotkała się z bardzo pozytywną oceną jej recenzenta, profesora Kazimierza Jasińskiego z Torunia. Nigdy nie została opublikowana w całości, ale jej obszerne fragmenty, przede wszystkim właściwe itinerarium, ogłoszono wkrótce po obronie i w latach następnych. Inne wątki rozprawy, jak np. itineraria pozostałych żon Władysława Jagiełły, zostały przez Grażynę Rutkowską przygotowane i opublikowane później. Z tego samego pnia tematycznego wywodziło się opracowanie spisu urzędników centralnych i nadwornych Korony w latach 1386–1506.
Opinia o Grażynie Rutkowskiej jako o specjalistce od dziejów Jadwigi Andegaweńskiej zaprowadziła Ją wkrótce do Rzymu, gdzie od maja do lipca 1991 r. opracowywała materiały historyczne dokumentujące zbliżającą się kanonizację królowej. Jej ekspedycja znacznie przyspieszyła postęp prac nad dokumentacją.
Przed wyjazdem na kwerendę do Rzymu, 1 stycznia 1989 r., dr Grażyna Rutkowska przeniosła się z IS PAN do Instytutu Historii PAN, gdzie została adiunktem w kierowanej przez prof. Antoniego Gąsiorowskiego od 1984 r. Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Województwa Poznańskiego w Średniowieczu (SHGPoz). W ciągu swej blisko 30-letniej pracy napisała w 14 kolejnych zeszytach SHGPoz ponad 400 haseł do Słownika.
Była aktywną uczestniczką prowadzonych w Pracowni Słownika prac edytorskich: kolacjonowała księgę ziemską kaliską (1991) Tomasza Jurka i drugi tom jego świdnickiego landbucha (2000), a także przygotowywane przez prof. Antoniego Gąsiorowskiego wydanie przywilejów miasta Poznania Witolda Maisla (1994), zindeksowała – jeszcze na tradycyjnych, papierowych, fiszkach – tomy 7. i 9. Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski (1999). Samodzielnie wydała (2005) księgę podkanclerską Metryki Koronnej Andrzeja Oporowskiego z lat 1479–1483, której tekst przetrwał wyłącznie w odpisach Antoniego Prochaski, księgę istotnie wzbogacającą wiedzę o funkcjonowaniu kancelarii koronnej w 2. poł. XV w. Edycja ta próbowała wskrzesić – jak dotąd bezskutecznie – zrodzoną przed ponad stu laty (1914) ideę wydawania serii Matricularum Regni Poloniae codices saeculo XV conscripti. Prace nad metryką Oporowskiego wprowadziły badaczkę w krąg zainteresowań kancelarią koronną XV i początków XVI w. – tej tematyce poświęciła kilka artykułów w „Studiach Źródłoznawczych”, niekiedy polemicznych w stosunku do ustaleń prezentowanych przez autorów wydanego właśnie (2015) tomu, pt. Dyplomatyka staropolska. Współpracowała też z Polskim słownikiem biograficznym, w którym ogłosiła kilkanaście biogramów średniowiecznych Wielkopolan.
Nie zapominając o itinerariach, w ubiegłym stuleciu podjęła się opracowania wielkoksiążęcego i królewskiego itinerarium Kazimierza Jagiellończyka (1440–1492). Itinerarium to jako pierwszy tom serii pt. „Itineraria Jagiellonów” ukazało się ostatecznie w 2014 r. Przyjęte zostało dobrze i nagrodzone II nagrodą „Studiów Źródłoznawczych” w konkursie im. Stefana Krzysztofa Kuczyńskiego w kategorii: edycje źródłowe i pomoce naukowe za 2015 rok.
Po śmierci Izabeli Skierskiej w 2014 r. Grażyna Rutkowska przejęła kierowanie pracami nad serią „Itineraria Jagiellonów”. Werbowała wykonawców, zdobyła grant, włożyła wiele pracy w redagowanie poszczególnych części — studia podróży Władysława Jagiełły i Aleksandra. Nagła choroba przerwała starania dr Rutkowskiej o następny grant Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, który zapewnić miał środki na dopełnienie serii (itineraria Jana Olbrachta, Zygmuntów oraz żon Jagiellonów).
Była wielkim kustoszem pamięci o prof. Izabeli Skierskiej. Przyjaźń ta zaowocowała po jej śmierci wielkim wkładem Grażyny Rutkowskiej w prace nad liczącą ostatecznie 906 stron księgą pamiątkową poświęconą Zmarłej Memoria viva. W 2015 r. opublikowała też w „Kwartalniku Historycznym” wspomnienie pośmiertne o Izabeli Skierskiej. Znaczny był udział dr Rutkowskiej w niełatwym dziele publikacji niedokończonych prac prof. Skierskiej. Z wielkim wkładem własnym przygotowała do druku i opublikowała jeszcze w 2014 r. dzieje Golęczewa, w roku następnym – tekst referatu o ogłoszeniach parafialnych, a potem wiele wniosła w redagowanie w 2016 r. książki prof. Skierskiej o średniowiecznym Śremie, powstałej na bazie jej hasła Śrem, opublikowanego wcześniej w SHGPoz. Chciała także dokończyć opracowywane przez prof. Skierską itinerarium biskupa Andrzeja Bnińskiego (1439–1479) – nie zdołała już jednak zapoznać się z wydaniem kadłubowego itinerarium biskupa, ogłoszonym w 2018 r.
W ostatnich latach Grażyna Rutkowska związała się bliżej z badaniami późnośredniowiecznych elit i dworów organizowanymi przez śląskich mediewistów: uczestniczyła z referatami i zabierała głos w dyskusjach na konferencjach, miała swoje tematy w tzw. grancie jagiellońskim, była wreszcie członkiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy IH PAN.
W 2016 r. na własną prośbę Grażyna Rutkowska przeszła na emeryturę. Do przedłużenia zatrudnienia nie aspirowała. 28 listopada 2017 r. doznała rozległego udaru mózgu. Zmarła – nie odzyskawszy przytomności – w Poznaniu 8 maja 2019 r.
Była osobą o zdecydowanych, bardzo wysokich walorach moralnych, nieakceptującą nierzetelności w stosunkach międzyludzkich. Osobą bardzo wyraźnie odróżniającą dobro od zła. W pamięci zespołu poznańskiego Słownika zapisała się jako najstarsza przedstawicielka młodego pokolenia członków zespołu przejmującego wydawanie Słownika od jego ojców założycieli, jako rzutka organizatorka (szczególnie prac wydawniczych), osoba skromna, bardzo serdeczna, która zawsze chętnie dzieliła się (zwłaszcza z młodszymi) swoimi wiedzą i doświadczeniem.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Antoniego Gąsiorowskiego, które pierwotnie ukazało się w „Średniowieczu Polskim i Powszechnym”, t. 12 (16), 2020, s. 379–395. Jest ono dostępne wraz ze spisem publikacji zestawionym przez prof. A. Gąsiorowskiego i mgr. A. Kozaka w załączonym pliku i on-line pod linkiem: https://journals.us.edu.pl/index.php/SPP/article/view/10696.
