Ossowska Irmina (1938–2022) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Irmina Ossowska

1938–2022

Irmina Stanisława Ossowska urodziła się w Warszawie 4 grudnia 1938 r. w rodzinie urzędniczej jako piąte, najmłodsze dziecko Henryka i Heleny z domu Borża. Dzieciństwo i młodość spędziła na warszawskiej Pradze. Gdy miała 2 lata, umarł jej ojciec. W 1948 r. z opóźnieniem spowodowanym chorobą rozpoczęła naukę w szkole podstawowej, która trwała do 1953 r. Po ukończeniu liceum ogólnokształcącego, w 1958 r. rozpoczęła studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, zakończone w 1963. Pracę magisterską pt.: Młodzież Szkoły Głównej a powstanie styczniowe obroniła w 1966 r. z wynikiem bardzo dobrym.

Jeszcze w trakcie trwania studiów, 10 grudnia 1962 r. została zatrudniona w Państwowym Wydawnictwie Naukowym w Redakcji Historii, najpierw jako sekretarz redakcji, następnie starszy asystent, by po roku awansować na stanowisko redaktora.

Doświadczenie w sztuce edytorskiej pomogło Irminie Ossowskiej w podjęciu następnej pracy, której była wierna do końca swojej działalności zawodowej. 1 stycznia 1969 r. została przyjęta do Zakładu Bibliografii Historii Polski XIX i XX w. (od 2000 r. Pracownia Bibliografii Retrospektywnej XIX i XX w.) Instytutu Historii PAN. Zakładem tym kierował wówczas doc. dr hab. Władysław Chojnacki. Z początku pracowała tam jako asystent naukowo-techniczny. W ramach podnoszenia kwalifikacji zawodowych, wykorzystując swoją bardzo dobrą znajomość języka rosyjskiego, uczestniczyła od 2 września do 31 października 1974 r. z polecenia IH PAN w kursie informacji naukowej w Moskwie, zorganizowanym przez Państwowy Komitet Rady Ministrów ZSRR dla Spraw Nauki i Techniki. Kurs ten ukończyła z wynikiem pozytywnym. Od 1 kwietnia 1976 r. pracowała na stanowisku dokumentalisty dyplomowanego po uprzednim zdaniu egzaminu na dyplomowanego pracownika dokumentacji naukowej. Będąc członkiem zespołu prof. Chojnackiego Irmina Ossowska brała udział w opracowaniu składającej się z wielu woluminów Bibliografii historii Polski XIX wieku, t. II: 1832–1864, cz. 2–4 (Warszawa 1972–1983).

W latach 1974–1978 oprócz obowiązków bibliograficznych wynikających z pracy etatowej Irmina Ossowska miała też w obrębie IH PAN inne zajęcie. Uczęszczając na zebrania Pracowni Dziejów Inteligencji, powstałej w Zakładzie Dziejów Społeczeństwa Polskiego w XIX i XX w., podjęła temat pokolenia Szkoły Głównej, badając grupę ponad 3 tys. osób. W 1978 r. wyjechała do Francji na stypendium związane z dziejami Polonii francuskiej, dzięki czemu przeprowadziła kwerendę w Bibliotece Polskiej w Paryżu, dotyczącą losów absolwentów Szkoły Głównej na emigracji. Owocem współpracy z Pracownią Dziejów Inteligencji był artykuł pt.: Pokolenie Szkoły Głównej, zamieszczony w pracy zbiorowej pt.: Inteligencja polska w XIX i XX wieku. Studia, pod red. Ryszardy Czepulis-Rastenis [t. 2] (Warszawa 1981).

W 1982 r. Irminie Ossowskiej przyznano następne stypendium do Francji, podczas którego miała przeprowadzić kwerendę w bibliotekach paryskich, dotyczącą czasopism polonijnych po powstaniu styczniowym. Opisy bibliograficzne tych czasopism zamierzano umieścić w kolejnym tomie Bibliografii… Ponieważ zgodę na to stypendium wydano kilka miesięcy po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, Irminie Ossowskiej przedłożono do podpisania oświadczenie, że przyjęła do wiadomości specjalną instrukcję IH PAN z marca 1982 r. Znalazły się w niej wskazówki, zobowiązujące osoby wyjeżdzające za granicę do reprezentowania m.in. politycznych interesów PRL i do „reagowania w tym duchu na wypowiedzi i wystąpienia przedstawicieli innych krajów o naszym państwie i polityce”. I tu ujawniła się niezłomność Irminy Ossowskiej, która należąc od 1980 r. do NSZZ „Solidarność” na to wszystko się nie zgodziła, kategorycznie odmawiając współpracy. W latach 80. działała w Prymasowskim Komitecie Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom, powołanym przez kard. Józefa Glempa, a funkcjonującym przy kościele św. Marcina na ul. Piwnej. W tym czasie zaprzyjaźniła się z działającymi w Komitecie wieloma opozycjonistami, o czym lubiła barwnie opowiadać podczas zebrań Pracowni Bibliografii Retrospektywnej.

W 1983 r. kierownictwo Pracowni Bibliografii w Warszawie objęła dr Stefania Sokołowska rozpoczynając oficjalne prace nad Bibliografią historii Polski XIX i XX wieku, t. III: 1865–1918. Planowano, że pierwsze woluminy tego tomu obejmą wydawnictwa ciągłe ukazujące się na terenach trzech zaborów oraz w państwach, do których emigrowali Polacy i gdzie w XIX w. tworzyła się Polonia. Irmina Ossowska została współredaktorką pierwszego woluminu prowadzonego przez dr S. Sokołowską wydawnictwa, pomagając jej w koordynowaniu prac. W 1984 r. awansowała na stanowisko starszego dokumentalisty dyplomowanego, a 21 grudnia 1992 r. otrzymała Srebrny Krzyż Zasługi. W 1999 r. nie rezygnując z pracy w IH PAN złożyła dokumenty o przyznanie emerytury. W 2000 r. ukazał się współredagowany przez nią t. III, wol. 1 Bibliografii…, obejmujący czasopisma, kalendarze i jednodniówki z zaboru rosyjskiego (Królestwo Polskie i Ziemie Zabrane).

Jeszcze w latach 90. XX w. rozpoczęły się prace nad t. III, wol. 2 Bibliografii…, dotyczącym wydawnictw ciągłych z zaboru pruskiego oraz z Ziem Zachodnich i Północnych. Irmina Ossowska jako współredaktorka kolejnego woluminu pomagała w ukończeniu tego wydawnictwa już po rozwiązaniu stosunku pracy z IH PAN, co nastąpiło 31 grudnia 2007 r. Wspomniany wol. 2 ukazał się w 2010 r.

Sylwetka Irminy Ossowskiej jako wieloletniego pracownika IH PAN (39 lat pracy) jawi się jako symbol wytrwałości, sumienności i żmudnego wysiłku. Przez dr S. Sokołowską nazwana została „niekwestionowanym filarem” Pracowni Bibliografii Retrospektywnej, gdyż wykazywała się nadzwyczajnym zaangażowaniem nawet wtedy, gdy inni członkowie zespołu z różnych powodów odchodzili z Pracowni. Irmina Ossowska często podkreślała, że warunki, w jakich za jej czasów powstawały woluminy Bibliografii… nie były łatwe, czego dziś nie rozumieją młodsi bibliografowie. Nie było dostępu do internetowych katalogów bibliotek, dzięki którym błędy poprawia się bardzo szybko, nie mówiąc już o zamieszczanych obecnie w internecie zdigitalizowanych egzemplarzach opracowywanych materiałów. W bibliotekach wykonywało się tylko autopsje „papierowe” tych materiałów, gdyż „cyfrowe” nikomu się wtedy jeszcze nawet nie śniły. W okresie „przedgrantowym”, w siermiężnych czasach PRL, kiedy z wielkimi problemami zabiegano o pieniądze na wyjazdy także do bibliotek krajowych i kiedy w Pracowni brakowało niezbędnego sprzętu (maszyny do pisania) czy podstawowych materiałów piśmiennych typu papier podaniowy, prace postępowały o wiele wolniej niż dzisiaj. W epoce fiszek, zapisywanych nierzadko słabo czytelnym pismem ciągle zmieniających się pracowników, w czasach, kiedy z wysiłkiem korygowano pomyłki bibliograficzne, bywało – wg Irminy Ossowskiej – naprawdę trudno, lecz ona sama próbowała się w tym wszystkim jakoś odnaleźć i wytrwać.

Irmina Ossowska była osobą bardzo komunikatywną, potrafiącą pracować z młodszymi dokumentalistami. Należała do pokolenia, którego przedstawiciele na studiach zwracali się do siebie per „Pan”/„Pani”, dlatego wobec młodszych pracowników była taktowna, choć wymagająca i niekiedy ostra. W kontaktach z osobami niedoświadczonymi w pracach bibliograficznych wykazywała cierpliwość w wyjaśnianiu problemów. Nigdy nie zachowywała się tak, jakby chciała ich zbyć. Swoją kulturę osobistą kształtowała zapewne na przykładach historyków takich, jak choćby prof. Tadeusz Manteuffel, który jako dyrektor IH PAN przyjmował ją do pracy i o którym często mówiła. Zawsze powtarzała, że bibliografia jest pracą zespołową, w której każdy powinien czuć się zauważony i doceniony. Sama nie dbała o pochlebstwa.

Irmina Ossowska odeszła 21 października 2022 r. w wieku 83 lat. Spoczywa na Cmentarzu Komunalnym Północnym w Warszawie.

Anna Adamczyk