Modzelewski Karol (1937–2019)
Karol Modzelewski
1937–2019
Urodził się 23 listopada 1937 r. w Moskwie jako Cyryl Budniewicz, matką była Natalia Wilter, tłumaczka i literaturoznawczyni, a przybranym ojcem – Zygmunt Modzelewskim, działacz KPP, PPR, PZPR, minister spraw zagranicznych w PRL. W 1945 r., po przeprowadzce wraz z rodziną do Polski, otrzymał nazwisko ojczyma, a także zmieniono mu imię na Karol. Wtedy też zaczął uczyć się języka polskiego.
Uczęszczał do XIV Liceum Ogólnokształcącym im. Klementa Gottwalda w Warszawie (aktualnie im. Stanisława Staszica), gdzie w 1954 r. zdał egzamin maturalny. Następnie rozpoczął studia na Wydziale Historii Uniwersytetu Warszawskiego.
W latach 1950–1956 należał do Związku Młodzieży Polskiej. Wziął czynny udział w wydarzeniach polskiego Października 1956, m.in. w Fabryce Samochodów Osobowych na Żeraniu. W październiku został członkiem Rewolucyjnego Związku Młodzieży, a w listopadzie 1956 r. – członkiem zarządu Komitetu Uczelnianego Związku Młodzieży Socjalistycznej, gdzie odpowiadał za kontakty z robotnikami.
W 1959 r. po ukończeniu studiów na Wydziale Historii UW rozpoczął tam studia doktoranckie i pracę jako asystent. W latach 1962–1963 był założycielem i animatorem Politycznego Klubu Dyskusyjnego na UW – forum młodych marksistów krytykujących politykę PZPR, które zostało rozwiązane decyzją Komitetu Warszawskiego PZPR. W 1964 r. wraz z Jackiem Kuroniem stworzył memoriał będący krytyczną analizą ustroju PRL. W nocy z 14 na 15 listopada tego roku został zatrzymany na 48 godzin, a tekst memoriału przejęła SB, udaremniając tym samym zamiar powielenia i tajnego kolportowania w zakładach pracy. Po tym wydarzeniu został usunięty z PZPR i ZMS oraz zwolniony z pracy na UW.
W 1965 r. był współautorem „Listu otwartego do członków POP PZPR i do członków uczelnianej organizacji ZMS przy Uniwersytecie Warszawskim”. 20 marca 1965 r. został aresztowany za kolportaż listu, a 19 lipca 1965 r. skazany wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy na 3,5 roku więzienia za nawoływanie w memoriale i liście do obalenia przemocą ustroju politycznego i społeczno-gospodarczego Polski Ludowej oraz rozpowszechnianie fałszywych wiadomości jej dotyczących. 3 sierpnia 1967 r. został warunkowo zwolniony.
Po wyjściu z więzienia był jednym z liderów grupy tzw. komandosów. W styczniu 1968 r. zainicjował akcję protestacyjną po zdjęciu „Dziadów” Adama Mickiewicza, w reż. Kazimierza Dejmka, z repertuaru Teatru Narodowego. Był autorem hasła „Niepodległość bez cenzury”, skandowanego podczas ostatniego spektaklu. 8 marca został aresztowany, a 15 stycznia 1969 r. skazany wyrokiem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy na 3,5 roku więzienia za udział w związku zmierzającym do realizacji wrogiego PRL programu politycznego. Z więzienia został zwolniony we wrześniu 1971 r.
W latach 1972–1983 był pracownikiem naukowym Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN we Wrocławiu. W 1974 r. uzyskał stopień naukowy doktora na podstawie pracy pt. Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego, a w 1978 – stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy poświęconej wczesnośredniowiecznej Italii. Do 1980 r. nie prowadził działalności opozycyjnej, jednak po protestach robotniczych w czerwcu 1976 r. opracował memoriał krytykujący politykę gospodarczą i społeczną ekipy Edwarda Gierka, proponując jednocześnie reformy, jak np. autonomię związków zawodowych.
Podczas strajków w sierpniu 1980 r. krótko przebywał w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. We wrześniu 1980 r. wstąpił do Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Komitetu Założycielskiego we wrocławskich placówkach PAN, był także członkiem Prezydium Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego we Wrocławiu. 17 września 1980 r. był reprezentantem Wrocławia na ogólnopolskiej konferencji przedstawicieli MKZ nowych związków zawodowych w Gdańsku. Był współautorem pomysłu utworzenia jednej reprezentacji NSZZ, wspólnej rejestracji oraz przyjęcia nazwy „Solidarność”. Ponadto był członkiem Krajowej Komisji Porozumiewawczej, a od listopada 1980 do kwietnia 1981 r. jej rzecznikiem prasowym.
W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. został internowany w Ośrodku Odosobnienia w Strzebielinku i Warszawie-Białołęce. Rok później aresztowany pod zarzutem próby obalenia przemocą ustroju PRL i osadzony w Areszcie Śledczym Warszawa-Mokotów. W lipcu 1984 r. wyszedł z więzienia bez procesu, na mocy amnestii.
W 1983 r. został zwolniony z pracy w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN. W latach 1987–1992 był pracownikiem naukowym Instytutu Historii PAN. W 1990 r. uzyskał tytuł profesora.
W latach 1989–1991 sprawował mandat senatora RP z listy Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. Był członkiem senackiej Komisji Inicjatyw i Prac Ustawodawczych oraz Komisji Nadzwyczajnej ds. Górnictwa. Był współzałożycielem Unii Pracy i jej członkiem do 1995 r. W 2005 r. w wyborach prezydenckich był członkiem komitetu wyborczego Włodzimierza Cimoszewicza.
W latach 1992–1994 pracował naukowo w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Wrocławskiego, a następnie na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie w latach 2002–2004 był kierownikiem Zakładu Historii Średniowiecznej. Był autorem wielu prac z tego zakresu, w tym książek: Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego (1975; 2000), Chłopi w monarchii wczesnopiastowskiej (Instytut Historii PAN, 1987) i Barbarzyńska Europa (Iskry, 2004), która dotyczyła powstawania tożsamości europejskiej pod wpływem tradycji przedchrześcijańskich.
Był członkiem, a od 2006 r. wiceprezesem PAN. Ponadto był profesorem wizytującym w paryskiej École Pratique des Hautes Études en Sciences Sociales, Collège de France i na uniwersytecie La Sapienza w Rzymie.
Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski w 1990 r., Orderem Orła Białego w 1998 i Legią Honorową V klasy w 2016. W 2007 r. był laureatem Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych za monografię Barbarzyńska Europa, a w 2012 r. Nagrody Orła Jana Karskiego. Za autobiografię Zajeździmy kobyłę historii. Wspomnienia poobijanego jeźdźca (2013) otrzymał w 2014 r. Nagrodę Literacką Nike oraz Nagrodę Historyczną im. Kazimierza Moczarskiego. W tym samym roku otrzymał Nagrodę im. księdza Józefa Tischnera. W 2016 r. otrzymał Medal świętego Jerzego. Był honorowym obywatelem Sobótki i Wrocławia.
Zmarł 28 kwietnia 2019 r. w Warszawie.
Biogram utworzono wykorzystując informacje dostępne na następujących stronach:
1. https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/70291,Odszedl-profesor-Karol-Modzelewski.html
2. https://dzieje.pl/aktualnosci/nie-zyje-prof-karol-modzelewski
3. https://wiadomosci.wp.pl/karol-modzelewski-nie-zyje-mial-81-lat-6375335159429249a
