Serejski Marian Henryk (1897–1975) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Marian Henryk Serejski

1897–1975

Marian Henryk Serejski urodził się 3 V 1897 r. w Warszawie. Jeszcze jako uczeń gimnazjalny M. H. Serejski został członkiem Związku Młodzieży Postępowej – Niepodległościowej, później, jako student, należał do Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej. Studiował na Uniwersytecie Warszawskim, kierując swe zainteresowania zrazu ku historii starożytnej (pod kierunkiem M. Kreczmara), następnie zaś – historii powszechnej wczesnego średniowiecza europejskiego, pod kierunkiem M. Handelsmana.

Czynny w życiu społecznym i politycznym, działał M. H. Serejski w Radzie Delegatów Robotniczych w Płocku, wziął udział w akcji plebiscytowej i powstańczej na Śląsku (1920–1921), uprawiał polityczną publicystykę. Dwie jego pierwsze prace naukowe dotyczyły: pierwsza, opublikowana w studenckim czasopiśmie „Pro Arte et Studi” w 1918 r., społeczno-gospodarczego podłoża spisku Katyliny, druga – socjologii L. Gumplowicza.

Łącząc pracę zarobkową jako nauczyciel w gimnazjach żeńskich z pracą naukową, pracował w słynnym seminarium M. Handelsmana, stając się jednym z młodych przedstawicieli tzw. warszawskiej szkoły merowińskiej. Doktoryzował się w 1925 r. na podstawie rozprawy Idea Imperium Romanum w Galii Merowińskiej („Przegl. Hist.” 1925).

W latach 1927–28 był stypendystą PAU w Rzymie, w latach 1934–1935 jako stypendysta Fundacji Rockefellera prowadził badania w Wiedniu, pracując w seminarium jednego z najwybitniejszych mediewistów tych czasów, Alfonsa Dopscha, oraz w Rzymie. W 1937 r. habilitował się na UW na podstawie pracy Idea jedności karolińskiej. Studium nad genezą wspólnoty europejskiej w średniowieczu (Rozprawy Historyczne TNW, 1937).

W latach 1929–1939 M. H. Serejski prowadził zajęcia zlecone na UW, od 1938 r. jako docent. Jednakowoż tego rodzaju stanowisko nie wiązało się z uposażeniem, więc Uczony w 1937 r. zaangażował się do pracy w Wojskowym Biurze Historycznym, gdzie na warunkach zajęć zleconych podjął opracowywanie tematów z historii najnowszej na podstawie tajnych materiałów Min. Spraw Wojskowych i Min. Spraw Zagranicznych.

Wojna zastała M. H. Serejskiego w Warszawie: do połowy października 1939 r. razem ze Stanisławem Płoskim „porządkował” On akta w GISZ w ten sposób, aby hitlerowcy nie mogli ich wykorzystać dla swoich celów. Opuścił Warszawę, przenosząc się w Lubelskie, nawiązał kontakty z warszawską konspiracyjną organizacją PPS, prowadził tajne nauczanie. Aresztowany w październiku 1940 r., przez więzienie w Radzyniu i Lublinie dostał się do obozu zagłady w Oświęcimiu, gdzie przebywał od stycznia 1941 do maja 1942 r. Po zwolnieniu i powrocie do zdrowia włączył się do pracy konspiracyjnej. Przebywając w Lubelskiem ściśle współpracował z miejscowymi organami AK i BCh: dysponując radiem opracowywał z nasłuchu serwis informacyjny dla prasy podziemnej, kontynuował tajne nauczanie. Po wyzwoleniu Lublina zgłosił się do Departamentu Szkół Wyższych PKWN, by już w maju 1945 r. znaleźć się w Łodzi. Niebawem (1946) M. H. Serejski został powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego historii społecznej starożytności i średniowiecza w nowo powstałym Uniwersytecie Łódzkim. Jako profesor nadzwyczajny, następnie zwyczajny UŁ (do 1965 r.) M. H. Serejski zainicjował szeroko zakrojone badania nad dziejami historiografii.

W latach 1948–1950 Serejski był dziekanem Wydziału Humanistycznego, pełnił wiele funkcji w UŁ, Łódzkim Tow. Naukowym, PTH i innych. Był długoletnim prezesem Oddziału Łódzkiego PTH, później został członkiem honorowym PTH. Rozwijał wszechstronną aktywność dydaktyczną, prowadząc zajęcia z historii średniowiecznej i historii historiografii w UŁ, w latach 1948–1951 prowadził również wykłady z historii historiografii w UW. W latach 1954–1966 był redaktorem serii I „Zeszytów Naukowych Uniwersytetu Łódzkiego”, współredaktorem wydawanego przez środowisko łódzkie „Przeglądu Nauk Historycznych i Społecznych”, wieloletnim członkiem Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historycznego”. Od 1957 r. był członkiem Rady Głównej Szkół Wyższych.

W 1953 r. został powołany na stanowisko profesora i kierownika utworzonego przez siebie Zakładu Historii Historiografii w nowo powstałym Instytucie Historii PAN: kierował Zakładem do przejścia na emeryturę. Był członkiem, a następnie przewodniczącym Rady Naukowej IH PAN, zasiadał w radach naukowych innych placówek naukowych.

Ogólne zapatrywania M. H. Serejskiego na charakter i zadania nauki historycznej we współczesnym świecie kształtowały się i rozwijały w bezustannym, aktywnym kontakcie z praktyką badawczą Uczonego. Obrawszy dzieje historiografii za zasadniczy obszar własnych badań, M. H. Serejski objął nimi właściwie całość dziejów nowoczesnego dziejopisarstwa polskiego od XVIII do XX stulecia. W badaniach tych można wyróżnić kilka kręgów tematycznych, spośród których na pierwsze miejsce wysuwają się studia nad dziejopisarstwem polskim okresu Romantyzmu, zaś historiografią Joachima Lelewela w szczególności. Stał na czele komitetu lelewelowskiego, przygotowującego w IH PAN reedycję najważniejszych prac naukowych J. Lelewela, był redaktorem jego Dzieł, wydał w nich (t. III, Warszawa 1959) jego wykłady z historii powszechnej oraz Paralelę Hiszpanii z Polską (t. VIII, Warszawa 1961), był organizatorem jubileuszowych (1961) sesji lelewelowskich w Warszawie (IH PAN) i w Łodzi (UŁ).

Kolejnym kręgiem tematycznym w zainteresowaniach i badaniach historiograficznych Profesora była problematyka historiografii polskiej doby Pozytywizmu. Dał wstępny zarys oceny tzw. warszawskiej szkoły historycznej we wstępie do reedycji Władysława Smoleńskiego Szkół historycznych w Polsce (Wrocław 1952). W późniejszych latach Profesor zajął się tzw. krakowską szkołą historyczną.

Trzeci krąg problemowy w dorobku naukowym M. H. Serejskiego stanowią prace z zakresu problematyki metodologicznej i teoretycznej historii. Składają się nań rozprawy i szkice, poczynając od pierwszych, publikowanych niebawem po wojnie na łamach „Wiedzy i Życia” i innych czasopism. Interesując się w szczególności dziejami polskiej refleksji teoretycznej i metodologicznej, M. H. Serejski opublikował obszerną antologię Historycy o historii (2 t., Warszawa 1963–1966), w której zebrał głosy historyków polskich o historii, jej przedmiocie, metodach i celach badawczych od czasów Oświecenia do okresu międzywojennego włącznie.

Czwarty cykl zainteresowań badawczych Profesora reprezentuje problematyka miejsca Polski w Europie. Podjął badanie problemu miejsca Polski w Europie na materiale nowożytnego europejskiego dziejopisarstwa w napisanej z ogromnym rozmachem badawczym monografii: Europa a rozbiory Polski. Studium historiograficzne (Warszawa 1970). Dzieło to należy do najważniejszych w dorobku naukowym Profesora: jest to wielka w swym obszarze problemowym monografia, w której Autor starał się odpowiedzieć na pytanie, czym była Polska dla europejskiej myśli politycznej i historycznej od końca XVIII po początek XX w., a odpowiedzi poszukiwał śledząc zmieniające się w dziejowym rozwoju reakcje i oceny historiografii obcej na upadek dawnej Rzeczypospolitej. Monografia ta przyniosła Uczonemu nagrody „Miesięcznika Literackiego” oraz polonijnej Fundacji im. Jurzykowskiego w Nowym Jorku, była jedną z „polskich książek roku 1970”.

Profesor Marian Henryk Serejski zmarł w Warszawie 23 X 1975. 28 X pochowano Go na warszawskim Cmentarzu Powązkowskim.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Andrzeja F. Grabskiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym” 83, z. 2, 1976, s. 497–504. Pełna wersja jest dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/36720.