Nowak-Kiełbikowa Maria (1930–2013)
Maria Nowak-Kiełbikowa
1930–2013
Prof. dr hab. Maria Nowak-Kiełbikowa, a dla przyjaciół z IH PAN po prostu – Marysia, urodziła się w drugi dzień Bożego Narodzenia 1930 r. w nauczycielskiej rodzinie w Katowicach. Z pamięcią o Rodzicach silnie związana była do końca swych dni – w jej mieszkaniu na warszawskim Powiślu główną ozdobę stanowiły ich dwa piękne portrety. Szkołę średnią ukończyła w Zawierciu (1950), a sentyment do rodzinnego regionu Polski pozostał jej do końca życia.
Studiowała historię w Warszawie, z którą związana była do śmierci. Uczyła się początkowo w Państwowej Wyższej Szkole Pedagogicznej (1950–1953), a następnie na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego (1953–1955). Po ukończeniu pierwszego stopnia studiów kontynuowała naukę równolegle pracując w Studium Zaocznym Wyższej Szkoły Pedagogicznej (SZWSP). Pracę magisterską, pt. Komuna Paryska w opinii społeczeństwa polskiego, napisała pod kierunkiem prof. Rafała Gerbera. W 1958 r. wyszła za mąż za wielką miłość swego życia – Aleksandra Kiełbika, nazywanego w domu Irkiem. Para przez lata z zacięciem uprawiała turystykę górską i wodną (kajaki), co roku odwiedzali Chałupy. Nie mieli dzieci.
W latach 1956–1966, po wcieleniu SZWSP do Uniwersytetu, Maria Nowak-Kiełbikowa zatrudniona została w charakterze opiekuna kierunku historycznego w Studium Zaocznym, kolejno na stanowisku asystenta i starszego asystenta w Instytucie Historycznym oraz pracownika Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego. Następnie (1966–1970) utrzymywała się z pracy nauczyciela historii w Technikum Ekonomicznym Zaocznym, gdzie wśród jej uczennic znalazła się również pracownica Działu Księgowości IH PAN – powszechnie lubiana zmarła przedwcześnie Krysia Marciniak. Konieczność zarobkowania poza Uczelnią nie przeszkodziła Marii Nowak-Kiełbikowej w kontynuacji pracy naukowej. Profesor Gerber był również opiekunem jej pracy doktorskiej (obrona grudzień 1967, publikacja 1975) poświęconej tematowi: Polska – Wielka Brytania w latach 1918–1923. Kształtowanie się stosunków politycznych.
Po kilku latach (1 września 1970), już jako badaczka o ugruntowanej pozycji naukowej, została zaangażowana do Instytutu Historii PAN w charakterze specjalistki w zakresie najnowszej historii politycznej. Maria Nowak-Kiełbikowa została też sekretarzem Komitetu Nauk Historycznych (1 stycznia 1971–31 marca 1972).
Poza pracą zawodową działała społecznie. W latach 70. z ramienia Polskiego Towarzystwa Historycznego współuczestniczyła w organizowaniu Olimpiad Historycznych. Jako członek Komisji Historii Najnowszej PTH była też współorganizatorką sympozjum „Miejsce Polski w świecie po 1918 r.” na XII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich (1979).
Wydarzenia sierpniowe 1980 roku stanowiły znaczącą cezurę w jej życiu – złożyła legitymację Związku Zawodowego Nauczycieli Polskich, do którego należała w latach 1953–1980. Wstąpiła na 11 lat do NSZZ „Solidarność” (1980–1991). W 1981 r. złożyła też legitymację Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Nigdy faktu swojej przynależności do PZPR (w latach 1954–1981) nie ukrywała, choć nie była z niego specjalnie dumna.
Stopień naukowy doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie historii uzyskała 8 października 1987 r. na podstawie przygotowanej w ramach prac badawczych Pracowni Dziejów Drugiej Rzeczypospolitej IH PAN rozprawy habilitacyjnej zatytułowanej Polska–Wielka Brytania w dobie zabiegów o zbiorowe bezpieczeństwo w Europie, marzec 1923–maj 1937. Opublikowana w 1989 r. książka uzyskała nagrodę Sekretarza Naukowego PAN. W latach 1969, 1977, 1981, 1990 odbyła niezbędne dla swej specjalizacji zagraniczne dwumiesięczne staże naukowe w Londynie (w tym trzykrotnie w charakterze stypendystki The Royal British Academy) oraz w archiwach Pragi Czeskiej (1987, 1988). W latach 1987–1989 brała udział w pracach Dwustronnej Komisji Polsko-Czechosłowackiej afiliowanej przy obu Akademiach Nauk. Uczestniczyła również w znaczących konferencjach międzynarodowych oraz posiedzeniach Polsko-Brytyjskiej Komisji Historycznej. Jednak naprawdę wielką wagę przywiązywała do swojego uczestnictwa w delegacji w Londynie (1994) wręczającej pani Anieli Raczyńskiej przygotowaną w Instytucie Historii PAN księgę poświęconą pamięci prezydenta Edwarda Raczyńskiego.
Od 1993 r. była członkiem Rady Naukowej Instytutu Historii PAN. Darzona powszechnym szacunkiem i sympatią, niewielka wzrostem, dystyngowana kobieta, zawsze niezmiernie elegancko odziana, jednocześnie bardzo skromna w obyciu, pełniła przez jedną kadencję (w latach 1996–1999) funkcję zastępcy przewodniczącego Rady Naukowej IH PAN.
Opublikowała blisko setkę pozycji. Walory naukowe doktoratu i habilitacji zgodnie podkreślali recenzenci zarówno w kraju, jak i za granicą. Kolejną znakomicie przyjętą pracą Konstanty Skirmunt polityk i dyplomata (Warszawa 1998) przybliżyła postać tego ministra spraw zagranicznych oraz podejmowane przez niego próby realizacji własnej koncepcji polityki zagranicznej państwa. Jej badania wprowadziły wiele nowych elementów do wiedzy nie tylko o stosunkach polsko-brytyjskich, ale także o stosunkach międzynarodowych okresu międzywojennego. Oprócz licznych artykułów, recenzji i polemik niezmiernie wartościowy obszar pracy naukowo-badawczej prof. Marii Nowak-Kiełbikowej stanowi współpraca przy edycjach zbiorów dokumentów. To ona była autorką opracowania koncepcji zbioru i wyboru dokumentów dwutomowej edycji Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, pod red T. Jędruszczaka i M. Nowak-Kiełbikowej (t. I, Warszawa 1989; t. II, Warszawa 1996). Współpracowała również w stopniu większym, niż na to wskazuje strona tytułowa, w wydaniu tomu Powstanie II Rzeczpospolitej. Wybór dokumentów 1866–1925, pod red. H. Janowskiej i T. Jędruszczaka (Warszawa 1981). Docentem w IH PAN została po 20 latach pracy (17 maja 1990), a 8 kwietnia 1999 r. Rada Naukowa IH PAN wystąpiła do Prezydenta RP wnioskiem o nadanie jej tytułu naukowego profesora, co ten uczynił 22 listopada 1999 r.
Po przejściu na emeryturę prof. Maria Nowak-Kiełbikowa nadal utrzymywała bliskie kontakty z pracownikami IH PAN, a przede wszystkim z Biblioteką. Planowała napisanie jeszcze jednej monografii dotyczącej stosunków polsko-brytyjskich w ostatnich latach Dwudziestolecia.
Pomimo upływu lat i nieuniknionego ubytku sił regularnie bywała w Filharmonii. Na wakacje jeździła do kuzynki mieszkającej w Zawierciu i do Darłowa, gdzie nie tylko wspominała szczęśliwe lata spędzone z ukochanym Irkiem na górskich szlakach, czy w Chałupach, ale również cieszyła się z przebywania z zaprzyjaźnionymi osobami. Była wspaniałym kompanem umiejącym do końca życia czerpać młodzieńczą radość z przeżywanych właśnie chwil. Zmarła 12 X 2013 r. po krótkiej, ale niezmiernie dotkliwej dla niej chorobie. Pochowana została na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie w bezpośrednim sąsiedztwie wejścia od ul. Odrowąża (2. alejka po lewej stronie od wejścia; na grobie niezgodna z prawdą inskrypcja „prof. IH PAN Maria Kiełbik-Nowak”).
Joanna Gierowska-Kałłaur
