Wilska Małgorzata (1940–2017)

 

Małgorzata Wilska

1940–2017

Dr hab. Małgorzata Wilska, profesor Instytutu Historii PAN, zmarła w Warszawie 19 lutego 2017 r. Była mediewistką, badaczką kultury dworskiej i dziejów Mazowsza książęcego, wieloletnim kierownikiem Pracowni Atlasu Historycznego, członkiem Rady Naukowej IH PAN, wykładowcą akademickim.

Urodziła się 28 lutego 1940 r. jako najmłodsza córka Stanisława Dunin-Wąsowicza i Anny z Załęskich. Od chwili urodzenia związana była z Warszawą, tu chodziła do szkoły podstawowej, a następnie do liceum im. Narcyzy Żmichowskiej, w którym w 1958 r. zdała maturę. W tym samym roku została przyjęta na studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Ukończyła je w 1965 r. pracą magisterską pt. „Możnowładztwo świeckie w Polsce XII wieku. Podstawy gospodarcze, społeczne, polityczne i kulturalne”, napisaną pod kierunkiem prof. Aleksandra Gieysztora.

Jeszcze przed obroną magisterium, we wrześniu 1964 r., przyjęta została na staż w dziale fotografii Archiwum Dokumentacji Mechanicznej. W maju następnego roku przeszła zaś do Archiwum Państwowego Miasta i Województwa Warszawskiego, w którym pracowała w latach 1965–1971, od 1969 r. jako kierownik II Oddziału Akt Wojewódzkich. Podczas pracy w archiwum, w ramach trwających wówczas obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego, przygotowała i zorganizowała 17 sesji i wystaw popularyzujących wiedzę na temat początków i wczesnych dziejów grodów i miast mazowieckich. W 1970 r. uzupełniła swoje kwalifikacje na stażu w Archives Nationales w Paryżu.

W 1971 r. podjęła studia doktoranckie w Instytucie Historii PAN, przygotowując pod kierunkiem prof. Stanisława Trawkowskiego rozprawę doktorską zatytułowaną „Środowisko dworskie księcia Janusza Starszego (1374–1429)”. Pracę tę, której recenzentami byli prof. Aleksander Gieysztor i Stanisław Russocki, obroniła w 1977 r. Równocześnie od 1975 r. była pracownikiem naukowym IH PAN, z którym pozostała związana zawodowo aż do emerytury. Początkowo zatrudniona była w Pracowni Kultury Średniowiecznej, gdzie uczestniczyła w pracach zespołu opracowującego syntetyczne ujęcie polskiej kultury średniowiecznej, kierowanych przez prof. Bronisława Geremka. Badania te zaowocowały wydaniem wybitnego dzieła Kultura Polski średniowiecznej, XIV–XV w., w którym M. Wilska opracowała samodzielnie rozdział dotyczący dworu królewskiego i kultury dworskiej, zaś we współpracy z Pawłem Dobrowolskim rozdział o pożywieniu. W toku prowadzonych wówczas badań, opartych na szerokiej kwerendzie źródłowej, M. Wilska opublikowała kilka pionierskich w polskiej historiografii studiów, zajmując się m.in. liczebnością i składem dworu królewskiego za panowania Kazimierza Jagiellończyka, różnorakimi osobliwościami życia dworskiego, znaczeniem kolorów w kulturze Polski późnośredniowiecznej. Kontynuowała równocześnie studia nad dziejami książęcego Mazowsza. Pokłosiem Jej pracy doktorskiej były, wydana przez Zamek Królewski w Warszawie, monografia księcia Janusza I Starszego (1346–1429) oraz studium kariery politycznej marszałka dworu tegoż księcia – Ścibora z Sąchocina, herbu Rogala.

W badaniach nad elitarną kulturą dworską M. Wilska skoncentrowała się następnie na charakterystycznej profesji błazna na dworze królewskim, poświęcając mu obszerną monografię, obejmującą czasy od panowania Władysława Jagiełły po rządy Zygmunta Augusta (Błazen na dworze Jagiellonów, Warszawa 1998). Napisanie pracy poprzedziła wieloletnia kwerenda prowadzona w archiwach polskich i zagranicznych, m.in. w Pradze, Paryżu i Wiedniu. Niezwykłą wartość monografii podkreśla fakt, że badaczka wykorzystała nie tylko źródła pisane, ale też również bogaty, unikalny materiał ikonograficzny. Książka ta stała się podstawą Jej habilitacji, uzyskanej w 1999 r. W dalszych badaniach Wilska kontynuowała tematykę dworskich curiositates. Jej zainteresowania skupiły się przede wszystkim na postaci karła i jego roli w otoczeniu polskich władców, ich pupilu – pokojowym białym piesku oraz lwach z królewskiego zwierzyńca.

W 1978 r. M. Wilska przeszła w ramach IH PAN do Pracowni Atlasu Historycznego. Od 1996 r. do czasu przejścia na emeryturę w 2010 sprawowała funkcję kierownika tej pracowni. Udział w zespole opracowującym kolejne tomy Atlasu Historycznego Polski wyznaczał kolejne pole Jej zainteresowań badawczych – geografię historyczną, ze szczególnym uwzględnieniem badań nad siecią drożną. W opracowaniu mapy szczegółowej województw sieradzkiego, łęczyckiego i ziemi wieluńskiej dla 2. poł. XVI w. zajęła się osadnictwem powiatów radomszczańskiego, wieluńskiego i ostrzeszowskiego, opracowała plany Łęczycy i Wielunia wraz z komentarzami, rozdział dotyczący środowiska naturalnego oraz mapę dróg wraz z komentarzem. W pracach nad mapą województwa krakowskiego zajmowała się osadnictwem powiatów ksiąskiego i lelowskiego, opracowała mapę dróg oraz plany Siewierza i Częstochowy wraz z komentarzami (zob.: Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, red. St. Trawkowski: t. 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku, H. Rutkowski i in., Warszawa 1998; t. 1: Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, oprac. H. Rutkowski i in., Warszawa 2008).

M. Wilska w latach 1998–2011 była również wykładowcą akademickim i dydaktykiem na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, od 2007 r. na stanowisku profesora nadzwyczajnego w nowo utworzonym Instytucie Archeologii. Prowadziła zajęcia z historii, nauk pomocniczych oraz dziejów Mazowsza średniowiecznego i antropologii kultury.

Marta Piber-Zbieranowska

 

Pełny tekst wspomnienia ukaże się w t. XXV „Saeculum Christianum” za rok 2018.

 

Bibliografia prac dr hab. Małgorzaty Wilskiej (wybór):
1. Książę Janusz Starszy, Warszawa 1986.
2. Liczebność dworu Kazimierza Jagiellończyka w świetle opublikowanych rachunków, „Kwartalnik Historyczny”, t. 94, 1987, z. 4, s. 111–118.
3. Du symbole au vêtement. Fonction et signification de la couleur dans la culture courtoise de la Pologne médiévale, w: Le vêtement. Histoire, archéologie et symbolique vestimentaires au Moyen Âge, “Cahiers du Léopard d’Or”, vol. 1, dir. M. Pastoureau, Paris 1989, s. 307–325.
4. „Curiositas” jako element kultury dworskiej w XV w., w: Kultura średniowieczna i staropolska. Studia ofiarowane Aleksandrowi Gieysztorowi w pięćdziesięciolecie pracy naukowej, Warszawa 1991, s. 695–701.
5. Funkcja i znaczenie koloru w kulturze polskiego późnego średniowiecza, „Mówią Wieki” 1991, s. 18–27.
6. Ścibor z Sąchocina – przykład niezwykłej kariery dworskiej z początku XV wieku, w: Społeczeństwo Polski średniowiecznej. Zbiór studiów, red. S. K. Kuczyński, t. 5, Warszawa 1992, s. 225–237.
7. Dwór królewski i kultura dworska, w: Kultura Polski średniowiecznej. XIV–XV w., red. B. Geremek, Warszawa 1997, s. 65–116.
8. Błazen na dworze Jagiellonów, Warszawa 1998.
9. Karły na dworze królewskim – mit czy rzeczywistość, w: Kościół. Kultura. Społeczeństwo. Studia z dziejów średniowiecza i czasów nowożytnych, red. W. Brojer, Warszawa 2000, s. 187–200.
10. Biały piesek w kulturze dworskiej późnego średniowiecza, w: Kościół. Wierzenia. Studia z dziejów kultury i społeczeństwa Europy Środkowej (średniowiecze – wczesna epoka nowożytna), Warszawa 2001, s. 463–473.
11. Królewskie lwy, w: Heraldyka i okolice, red. A. Rachuba, S. Górzyński, H. Manikowska, Warszawa 2002, s. 339–352.
12. Mazowieckie środowisko dworskie Janusza Starszego. Studium społeczne, Warszawa 2012.