Lulewicz Henryk (1950–2019) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Henryk Lulewicz

1950–2019

Urodził się 22 kwietnia 1950 r. w Sokółce. Był synem Kazimierza i Ireny Wołczkówny, właścicieli gospodarstwa rolnego we wsi Bagny, położonej na terenie dawnej ekonomii grodzieńskiej należącej administracyjnie do Wielkiego Księstwa Litewskiego, co miało istotne znaczenie w Jego przyszłej karierze naukowej. Po ukończeniu liceum w Dąbrowie w 1968 r., dostał się na studia w Instytucie Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. Nie spełniły one Jego oczekiwań, więc w 1970 r. rozpoczął studia w Instytucie Historycznym UW, od 1972 r. na seminarium poświęconym dziejom Wielkiego Księstwa i Podlasia Koronnego w latach 1632–1668. W 1975 r. pod kierunkiem ówczesnego docenta Tadeusza Wasilewskiego obronił pracę magisterską pt. „Polityka nominacyjna Wazów w Wielkim Księstwie Litewskim w aspekcie wyznaniowym”, której najważniejsze elementy ukazały się drukiem w postaci artykułu pt. Skład wyznaniowy senatorów świeckich Wielkiego Księstwa Litewskiego za panowania Wazów.

1 października 1975 r. Henryk Lulewicz został zatrudniony w Instytucie Historycznym UW na stanowisku stażysty, a od 1 września 1976 r. pracował jako asystent, choć w rzeczywistości przez cały ten rok odbywał służbę wojskową dla oficerów rezerwy. Jako asystent i starszy asystent (od 1 października 1979 r.) przygotował pod kierunkiem prof. T. Wasilewskiego rozprawę doktorską pt. „Elita społeczno-polityczna Wielkiego Księstwa Litewskiego w połowie XVII wieku”, w której zawarte ustalenia pozostają aktualne do dziś i są szeroko wykorzystywane przez kolejne pokolenia badaczy. W celu jej realizacji przeprowadził bardzo szeroko zakrojone studia prozopograficzne nad litewskimi elitami, czemu służyły liczne kwerendy w bibliotekach i archiwach w Polsce oraz na Białorusi, Litwie, Ukrainie i w Rosji. Odbył też staże naukowe w Akademii Ekonomicznej u prof. Janiny Bieniarzówny, Instytucie Historii Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego u prof. Stanisława Płazy i w Moskiewskim Państwowym Instytucie Historyczno-Archiwistycznym. Stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie historii otrzymał 19 grudnia 1984 r. i jednocześnie awans na adiunkta w IH UW.

Praca w IH UW rozwinęła Jego potencjał dydaktyczny, co zaowocowało zajęciami ze studentami także w Instytucie Bibliotekoznawstwa i na Wydziale Polonistyki i to nawet po zakończeniu pracy etatowej na UW. Ewoluowały także Jego zainteresowania badawcze. W swojej pracy skoncentrował się na XVI wieku i stosunkach litewsko-polskich i Rzeczypospolitej z Moskwą za panowania Zygmunta Augusta, Henryka Walezego i Stefana Batorego. Zainaugurował wówczas również zbieranie danych do spisów urzędników litewskich (centralnych i powiatowych), posłów na sejmy i deputatów do Trybunału. Efektem nawiązanej w tamtym czasie współpracy z prof. Andrzejem Rachubą były wydane drukiem tomy spisów urzędników (centralnych, województw wileńskiego, trockiego, smoleńskiego, połockiego i Żmudzi), deputatów (tom 1: 1582–1696), rejestrów podymnego z 1667 i 1690 r. (województw nowogródzkiego i połockiego), a także zebrane materiały do edycji akt sejmikowych województwa nowogródzkiego. Wszystko to były prace zespołowe, ale Henryk Lulewicz sam przygotował prócz abiuraty trockiej z 1690 r. także dwa fundamentalne tomy akt wytworzonych przez szlachtę litewską na różnego rodzaju zjazdach (Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego, t. 1: Okresy bezkrólewi, Warszawa 2006; t. 2: Okresy panowań królów elekcyjnych XVI–XVII w., Warszawa 2009).

W 1995 r. Henryk Lulewicz rozpoczął pracę w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, gdzie pracował w Pracowni Nauk Pomocniczych Historii i Edytorstwa (obecnie Zakład Badań Źródłoznawczych i Edytorstwa) aż do śmierci. Był to najbardziej efektywny okres Jego twórczości naukowej. Ukończył książkę pt. Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588, która ukazała się drukiem w 2002 r., w oparciu o którą 23 stycznia 2003 r. uzyskał stopień doktora habilitowanego. 1 listopada objął stanowisko docenta, a od 1 października 20210 r. – po zmianie nomenklatury – profesora (nadzwyczajnego).

Koncentrował się przede wszystkim na edytorstwie źródeł dotyczących dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego w epoce wczesnonowożytnej i opracowywaniu spisów urzędników, ale pisał także artykuły, a przede wszystkim biogramy do Polskiego Słownika Biograficznego (od 1977 r. napisał ich ponad 90), spośród których zdecydowanie wyróżnia się nie tylko objętościowo (21 stron druku!), ale przede wszystkim merytorycznie hasło „Lew Sapieha”, będące minimonografią tego wybitnego litewskiego męża stanu XVI–XVII w.

Pracy naukowej poświęcał większość swego czasu, ale nie zaniedbywał również dydaktyki. Prowadził do 2018 r. zajęcia na Uniwersytecie Warszawskim na Wydziale Polonistyki w Zakładzie Bałtystyki, w latach 2004–2014 pracował jako profesor nadzwyczajny w Instytucie Historii Akademii Podlaskiej (potem Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego) w Siedlcach.

Angażował się również w organizację życia naukowego, przez wiele lat aktywnie uczestniczył w corocznych obradach Komisji Lituanistycznej (najpierw w IH PAN, potem przy Komitecie Nauk Historycznych PAN), której przez kilka lat też przewodniczył. Był członkiem kilku rad naukowych, redakcji „Rocznika Lituanistycznego”, wspólnie z Markiem Wagnerem zorganizował w 2008 r. w Siedlcach konferencję o sejmikach szlacheckich Rzeczypospolitej w XVI–XVIII w. Był silnie związany z terenem, na którym spędził młodość, interesował się jego dziejami, zwłaszcza swej rodzinnej wsi i Różanegostoku, jako lokalnego centrum religijnego. Poświęcił temu kilka artykułów, odczytów, dogłębnych kwerend źródłowych w archiwach w Polsce, w Rosji i na Białorusi.

Od młodości aktywnie uczestniczył w życiu politycznym, najpierw młodzieżowym, jako członek Związku Młodzieży Wiejskiej, którego to kołu w Instytucie Historycznym przewodniczył, a następnie Socjalistycznego Związku Młodzieży Polskiej, by ostatecznie wstąpić w szeregi Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (potem Polskiego Stronnictwa Ludowego). Najlepiej czuł się jednak spędzając czas w archiwach i bibliotekach w kraju i za granicą. Do ostatnich niemal dni pracował w Archiwum Głównym Akt Dawnych i Bibliotece Narodowej, licząc, że uda Mu się wygrać z chorobą i zakończyć prowadzone badania. Niestety nie ukończył przygotowywanej przez wiele lat monografii litewskiego dworu Jagiellonów, która miała być podstawą starań o nadanie Mu tytułu naukowego, na który tak zasługiwał. Był bowiem jednym z najlepszych polskich lituanistów, specjalizującym się w dziejach Wielkiego Księstwa od końca XV do połowy XVII w. Bibliografia Jego prac naukowych liczy ponad 150 pozycji, a wszystkie one odznaczają się erudycją Autora, wykorzystaniem wielu nieznanych dotąd źródeł rękopiśmiennych, staranną konstrukcją i ważnymi wnioskami. Jednocześnie był też niezmiernie lubianym kolegą, towarzyskim, pomocnym, kierującym się w życiu twardymi zasadami wyniesionymi z domu rodzinnego.

W 1982 r. ożenił się, ale Jego małżeństwo po kilkunastu latach rozpadło się. Pozostawił dwie córki, Annę i Małgorzatę.

Zmarł 21 maja 2019 r. po długiej chorobie. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Rembertowie.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Andrzeja Rachuby, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 127, z. 2, 2020, s. 453–456. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/publication/169402.