Hass Ludwik (1918–2008)
Ludwik Hass
1918–2008
Ludwik Hass urodził się 18 listopada 1918 r. w Stanisławowie w dawnej Galicji Wschodniej, w byłej Republice Zachodniej Ukrainy. Syn urzędnika pocztowego, ukończył gimnazjum klasyczne w mieście rodzinnym. Pragnął zostać historykiem, ale polityczny temperament sprawił, że nie dane mu było ukończyć studiów, które podjął w 1936 r. na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Jesienią tegoż roku przystąpił także do Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (ZNMS).
Z początkiem 1938 r. wraz z grupą kolegów z ZNMS-u założył koło akademików-marksistów, stanowiące część szerszej organizacji bolszewików-leninistów o linii trockistowskiej. Wybór ten, który przysporzył mu sporo problemów jeszcze w niepodległej Polsce, po wkroczeniu Armii Czerwonej na terytorium RP stał się przyczyną aresztowania w listopadzie 1939 r. i skazania na osiem lat obozu pracy, później zaś dożywotniego zesłania. Nie pozwolono mu na skorzystanie z formalnie obejmującej go amnestii po umowie Sikorski–Majski w 1941 r., nie udało mu się też wyrwać do armii Berlinga. Przebywał w łagrze do końca 1947 r., a potem na zesłaniu pod kołem podbiegunowym w Komi SRR. Zwolniony został dopiero po upadku Berii w 1953 r., ale bez prawa wyjazdu do Polski.
W republice Komi pozostał do 1956 r., kiedy to sąd we Lwowie unieważnił ciążący na nim wyrok. Wraz z małżonką poślubioną na zesłaniu oraz kilkuletnim synem Borysem mógł „repatriować” się do Polski 15 stycznia 1957 r. Przyjechał do Warszawy, aby tu podjąć na Uniwersytecie eksternistyczne studia w dziedzinie historii, przerwane aresztowaniem w 1939 r. Utrzymywał się z pracy w charakterze biuralisty i archiwisty, początkowo w Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, a od 1959 r. w Biurze Historycznym Centralnej Rady Związków Zawodowych. Uczęszczał na seminarium prof. Henryka Jabłońskiego, u którego ukończył magisterium na temat działalności PPS-lewicy w latach 1926–1929.
W okresie od 1963 do 1965 r. był słuchaczem studium doktoranckiego w Instytucie Historii PAN. Zainteresowań historią ruchu robotniczego i organizacji lewicowych w dwudziestoleciu międzywojennym nie zmienił już do końca swej drogi naukowej, ale w latach 60. rozszerzył je o nowe pole badawcze — dzieje inteligencji warszawskiej, a wkrótce również historię polskiego wolnomularstwa.
Wierność obranemu światopoglądowi, kontakty z kółkami trockistowskimi oraz konsekwencja, z jaką głosił publicznie i bronił pryncypiów trockizmu, stały się znowu przyczyną aresztowania w marcu 1965 r. Bezpośrednim powodem był zarzut pomocy w pisaniu i upowszechnianiu głośnego Listu otwartego do Partii Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego. W styczniu 1966 r. skazany został na trzy lata więzienia, ale na wolność powrócił już w sierpniu tegoż roku.
Wyrok w procesie politycznym uniemożliwił Ludwikowi Hassowi, aż do 1971 roku, nie tylko powrót na studia doktoranckie w Polskiej Akademii Nauk, lecz także podjęcie jakiejkolwiek pracy zgodnej z kwalifikacjami. Publikował pod pseudonimem na łamach „Więzi”; na szczęście „zapis” cenzury na jego nazwisko nie obejmował czasopiśmiennictwa naukowego: stąd liczne artykuły i recenzje m.in. w „Kwartalniku Historycznym” oraz „Dziejach Najnowszych”. Z pomocą przyszli historykowi profesorowie Stanisław Kalabiński, który umożliwił mu współpracę (prace zlecone) z Pracownią Dziejów Klasy Robotniczej Instytutu Historii PAN, oraz Henryk Jabłoński, promotor pracy doktorskiej obronionej przez Hassa w 1971 r. Wybory Warszawskie 1918–1926 (wyd. Warszawa 1972).
W latach 60. zaczął zajmować się dziejami masonerii. Pierwsza obszerna publikacja Ludwika Hassa na temat polskiej masonerii ukazała się nakładem PIW-u jednak dopiero z końcem 1980 r.; była to klasyczna dziś Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821). Praca stanowiła podstawę habilitacji w Instytucie Historii PAN w styczniu 1980 r. i uzyskała wiele nagród, m.in. polskiego Pen-Clubu, Ministra Kultury i Sztuki oraz Towarzystwa Miłośników Historii Warszawie.
W 1986 r. Ludwik Hass uzyskał tytuł profesora. W latach 90. powrócił do podjętego jeszcze w poprzedniej dekadzie projektu opracowania historii masonerii rosyjskiej, począwszy od jej delegalizacji w 1821–1822 r. do współczesności. Pierwsza wersja pracy powstała w języku rosyjskim. Polskojęzyczna, dwutomowa edycja nosi tytuł Loża i polityka. Masoneria rosyjska 1822–1995 (Warszawa 1998) i stanowi do dziś jedyne tak gruntowne, oparte na bogatej bazie źródłowej opracowanie przedmiotu. Podobnie unikatowy walor posiada ostatnia opublikowana przezeń książka Świat wolnomularski. Konkrety (Lata trzydzieste — lata dziewięćdziesiąte XX wieku).
Profesor dr hab. Ludwik Hass zmarł 8 kwietnia 2008 r.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Tadeusza Cegielskiego, która pierwotnie ukazała się w „Dziejach Najnowszych”, R. 41, z. 1, 2009, s. 249–253. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/62888.
O życiu prof. dr. hab. Ludwika Hassa można również przeczytać w artykule J. Maciejewskiego, Ludwik Hass, „Ars Regia. Kwartalnik poświęcony myśli i historii wolnomularstwa” II, 1993, nr 1(2), s. 109–113.
