Leśnodorski Bogusław (1914–1985) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Bogusław Leśnodorski

1914–1985

Urodził się 27 maja 1914 r. w Krakowie jako syn Gustawa, nauczyciela matematyki i fizyki, i Marii z Owińskich. Po maturze zdanej w 1932 r. w III Gimnazjum im. Jana III Sobieskiego rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uczęszczał m.in. na seminarium historii ustroju, którym kierowali Stanisław Kutrzeba i Stanisław Estreicher. W czasie studiów należał do Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej oraz działał w Towarzystwie Biblioteki Słuchaczy Prawa UJ.

Po ukończonych studiach podjął aplikację adwokacką u mecenasa B. Drozdowskiego oraz został asystentem przy katedrze S. Kutrzeby, pod którego kierunkiem napisał dysertację o stosunku prawnym Prus Królewskich do Korony Królestwa Polskiego w latach 1454–1569. Doktorat na jej podstawie uzyskał w 1938 r.

Będąc starszym asystentem znalazł się wśród 183 krakowskich profesorów i młodszych pracowników naukowych 6 listopada 1939 r. uwięzionych przez hitlerowców i wywiezionych do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen. Dzięki zewnętrznym interwencjom został wypuszczony na początku 1941 r.

Po powrocie do Krakowa podjął pracę w szkolnictwie zawodowym, stanowiącym w Generalnej Guberni zasłonę dla działalności zamkniętych przez okupanta szkół średnich. Włączył się też do działań podziemnego uniwersytetu. Na kompletach I roku prawa prowadził zajęcia z polskiej i powszechnej historii ustroju oraz encyklopedii i teorii prawa.

Po wyzwoleniu kraju spod okupacji hitlerowskiej ze względu na trudności życiowe i finansowe nie mógł porzucić pracy w szkolnictwie. Początkowo uczył w Liceum Hotelarskim (1945–1948), potem w Wyższej Szkole Handlowej Społecznej (1948–1950), będąc jednocześnie adiunktem, a następnie docentem etatowym UJ. Brał aktywny udział w życiu naukowym Krakowa, m. in. w działającym tuż po wojnie Konserwatorium Naukoznawczym. Związał się także z nowymi czasopismami – z krótkotrwałą „Nauką i Sztuką” i „Życiem Nauki”. Należał do Polskiego Związku Zachodniego, w którym był prezesem zarządu okręgowego w Krakowie, od 1934 r. do Ligi Morskiej i Związku Nauczycielstwa Polskiego, w którym w 1951 r. został przewodniczącym Rady Miejscowej ZNP na Uniwersytecie Warszawskim. W 1947 r. wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej.

W tamtym okresie naukowo interesował się Dominium Warmińskim w latach 1243–1569, Kopernikiem jako humanistą, a także późniejszą historią Warmii i Mazur, zwłaszcza w trudnych latach rozstrzygnięć 1918–1920, włączając się w interdyscyplinarne przedsięwzięcia Instytutu Zachodniego. Później zajął się Ustrojem Trzeciego Maja w Polsce oraz Hugonem Kołłątajem i związanym z nim kręgiem rewolucyjnych reformatorów.

W 1949 r. uzyskał profesurę na Akademii Handlowej w Krakowie. Od jesieni 1950 r. jako profesor nadzwyczajny prowadził zajęcia z historii państwa i prawa na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Prowadził je przez ponad 25 lat, od 1 maja 1958 r. jako profesor zwyczajny.

1 stycznia 1953 r. wraz z oficjalnym utworzeniem Instytutu Historii PAN został jego wicedyrektorem (do 1957 r.) oraz redaktorem przejętego przez Instytut od Polskiego Towarzystwa Historycznego „Kwartalnika Historycznego”, który dzięki Niemu po 13 latach stał się pismem ponownie ukazującym się regularnie. Z redagowania czasopisma zrezygnował w 1974 r., prawdopodobnie przez pogarszający się wzrok.

W latach 1957–1965 kierował w IH PAN Pracownią Dziejów Oświecenia, z której stworzył ośrodek interdyscyplinarnych spotkań, liczący się w skali całego kraju. Łączyło się to z Jego badaniami naukowymi nad jakobinizmem polskim, przedstawionymi w książce Polscy jakobini. Karta z dziejów insurekcji 1794 roku (1960 r., wersja francuska 1965 r.). Podjął się w niej trudnego zadania przedstawienia portretu zbiorowego grupy ideowej najbardziej radykalnych uczestników insurekcji kościuszkowskiej. Rozważył szeroko sens słowa „jakobin” w XVIII w. i wskazał na wieloznaczności w posługiwaniu się nim na gruncie polskim. Spojrzał na jakobinów jako na grupę tych działaczy lewicy powstańczej, którzy pierwsi w Polsce sprawę walki o utrzymanie państwa polskiego chcieli utożsamić z dokonaniem rewolucji społecznej, którzy żądali uwłaszczenia chłopów, a zapatrzeni w triumf rewolucji francuskiej pragnęli czerpać stamtąd nie tylko idee, lecz i metody walki, z terrorem włącznie. Książka została gorąco przyjęta przez polskich i zagranicznych historyków, co zapewniło Autorowi miejsce w europejskiej czołówce badaczy Oświecenia, umocnione podczas wykładów w semestrze letnim 1962 r. w Paryżu, gdzie był profesorem zaproszonym w l’École Pratique des Hautes Études.

Oprócz badań nad jakobinizmem Profesor Leśnodorski zajmował się studiami nad państwowością i myślą polityczną doby Odrodzenia, strukturą ustrojowo-prawną Księstwa Warszawskiego, zagadnieniami państwowości i narodu w XIX w., charakterem odrodzonej po I wojnie Rzeczypospolitej i dziejami edukacji.

W 1964 r., po śmierci Kazimierza Lepszego, został – zgodnie z propozycją prof. Tadeusza Manteuffla – przewodniczącym Rady redakcyjnej Polskiego słownika biograficznego, wspomagając nowego redaktora, Emanuela Rostworowskiego, w zasadniczej przebudowie tego jednego z najważniejszych przedsięwzięć całej polskiej nauki historycznej.

W roku akademickim 1965/1966 został dziekanem Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Był nim do jesieni 1968 r. Wtedy przejął kierownictwo Instytutem Historii Prawa, którego dyrektorem był do 1975/1976 r. Obowiązki na UW zmusiły go do odejścia z Instytutu Historii PAN w 1965 r. Jednak jego związki z IH PAN nie uległy zakończeniu – pozostał członkiem Rady Naukowej Instytutu i redaktorem „Kwartalnika Historycznego”.

W 1967 r. Uniwersytet w Tuluzie przyznał mu doktorat honorowy. Ponadto był przewodniczącym rady naukowej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej, wiceprezesem stołecznego Towarzystwa Miłośników Historii (1961) i członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk (od 1973 r.).

Zmarł 1 lipca 1985 r. Został pochowany w rodzinnym grobie Leśnodorskich na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie

Więcej we wspomnieniach Stanisława Trawkowskiego, Katarzyny Sójki-Zielińskiej i Andrzeja Zahorskiego, opublikowanych w „Kwartalniku Historycznym” 93, z. 1, 1986, s. 281–293. Teksty są dostępne on-line w jednym pliku w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/18311.