Żytkowicz Leonid (1910–1991)
Leonid Żytkowicz
1910–1991
Urodził się 17 VII 1910 r. w rodzinie nauczycielskiej w Smorgonie na Wileńszczyźnie. W latach 1923–1929 kształcił się w Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Wilnie. Po uzyskaniu świadectwa maturalnego w 1929 r. rozpoczął studia historyczne na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Stefana Batorego. Był seminarzystą profesorów Janusza Iwaszkiewicza i Stanisława Kościałkowskiego. Na ostatnim roku studiów pełnił obowiązki zastępcy asystenta katedr historycznych. Stopień magistra filozofii uzyskał w 1933 r. na podstawie pracy Zburzenie murów obronnych Wilna w latach 1799–1805.
Po studiach uzyskał stypendium Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego, dzięki czemu mógł poświęcić się prowadzeniu badań naukowych. Od 1934 r. pełnił funkcję sekretarza redakcji „Ateneum Wileńskiego”, a w latach 1935–1939 był asystentem-wolontariuszem w Seminarium Historycznym USB. W maju 1938 r. uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie dysertacji Litwa i Korona w r. 1794, której promotorem był prof. J. Iwaszkiewicz.
W październiku 1938 r. wyjechał na stypendium do Paryża, gdzie uczęszczał na wykłady w Sorbonne i w College de France, a także w Archives Nationales i Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych zbierał materiały dotyczące związków insurekcji kościuszkowskiej z rewolucyjną Francją. Po powrocie z Paryża do Wilna 1 października 1939 r. objął etat młodszego asystenta w Seminarium Historycznym USB, gdzie pracował do zamknięcia uczelni 1 grudnia 1939.
W czasie wojny pracował czasowo w Polskim Oddziale Instytutu Lituanistycznego w Wilnie, Centralnym Archiwum Litewskiej SSR i Bibliotece Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Ponadto zarabiał na utrzymanie lekcjami i pracą fizyczną.
W 1945 r. przeniósł się do Torunia. 1 października został zatrudniony w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, z którym był związany do 1962 r., najpierw jako starszy asystent, a następnie adiunkt (1947), kierownik Archiwum UMK (1951), profesor nadzwyczajny (1954), kierownik Katedry Historii Polski i Powszechnej od XVI do XVIII w. (1959). W latach 1958–1960 pełnił funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego.
17 marca 1947 r. na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Poznańskiego habilitował się na podstawie rozprawy Rządy Repnina na Litwie w l. 1794–1797, która była opublikowana już w 1938 r.
1 stycznia 1953 r., został zatrudniony w Instytucie Historii PAN, który od 1 marca 1962 było Jego jedynym miejscem pracy. W IH PAN współpracował z prof. Henrykiem Łowmiańskim przy redakcji I tomu Historii Polski oraz był członkiem zespołu wydawnictw źródłowych. Odbył kilka wyjazdów naukowych, podczas których nawiązał kontakty z historykami, instytucjami i organizacjami naukowymi za granicą, co przyśpieszyło nadanie tytułu profesora nadzwyczajnego w 1954 r. Tytuł profesora zwyczajnego otrzymał w 1971 r. Z ramienia IH PAN współprzewodniczył Polsko-Bułgarskiej Komisji Historycznej. W 1980 r. przeszedł na emeryturę.
Pełnił szereg funkcji organizacyjnych i naukowych w Toruńskim Towarzystwie Naukowym. Był sekretarzem Wydziału I, wieloletnim członkiem Komitetu Redakcyjnego „Zapisek Historycznych”, przewodniczącym Komitetu Redakcyjnego „Fontes” współredaktorem „Sprawozdań TNT” i członkiem Komisji Rewizyjnej. Od 1934 r. był członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego. W 1951 r. został członkiem korespondentem Komisji Historycznej PAU.
Władze UMK uhonorowały Profesora w 1989 r. medalem „Za Zasługi Położone dla Rozwoju Uczelni”. 19 lutego 1990 r. jako uznanie dla naukowej działalności i osiągnięć naukowych było odnowienie Jego doktoratu.
Dorobek naukowy Leonida Żytkowicza obejmuje około 230 pozycji bibliograficznych. W swojej działalności i twórczości naukowej zajmował się edytorstwem źródeł i problematyką agrarną. Wydał inwentarzy dóbr biskupstwa włocławskiego z XVI i XVII wieku. Wyniki badań dotyczących stosunków wiejskich opublikował w kilkudziesięciu artykułach i w dwóch większych studiach: Studia nad gospodarstwem wiejskim w dobrach kościelnych XVI w. (1962) i Studia nad wydajnością gospodarstwa wiejskiego na Mazowszu w XVII wieku (1969). Syntetyczne ujęcie położenia materialnego, prawnego i społecznego ludności chłopskiej w Polsce przedstawił w 1. tomie Historii chłopów polskich, pod red. S. Inglota. Podejmował także problematykę stosunków agrarnych Czech, Słowacji, Węgier, Wołoszczyzny, Bułgarii.
Zmarł 4 grudnia 1991 r. w Toruniu.
Więcej m.in. we wspomnieniu Stefana Cackowskiego, opublikowanym w „Kwartalniku Historycznym” 99, z. 2, 1992, s. 163–166; tekst jest dostępny on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/16218, oraz w tekście Andrzeja Tomczaka, Profesor Leonid Żytkowicz jako wydawca źródeł (Toruń 3 XII 1999), „Studia Źródłoznawcze” 37, 2000, s. 251–252 (http://rcin.org.pl/publication/20162).
