Laberschek Jacek (1950–2023)

 

Jacek Laberschek

1950–2023

Urodził się 24 października 1950 r. w Krakowie. W latach 1965–1969 uczęszczał do I Liceum Ogólnokształcącego im. Bartłomieja Nowodworskiego. Po jego ukończeniu podjął studia na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UJ na kierunku historia. Pracę magisterską pt. „Stanowisko biskupa krakowskiego Jana Muskaty wobec polityki zjednoczeniowej Władysława Łokietka” pod kierunkiem prof. Józefa Mitkowskiego obronił w 1974 r. W okresie studiów był członkiem Krakowskiego Chóru Akademickiego, działającego przy Uniwersytecie Jagiellońskim, prowadzonego przez wybitnego dyrygenta Orkiestry Polskiego Radia i Telewizji w Krakowie Stanisława Hasa. W styczniu 1975 r. został zatrudniony na stanowisku asystenta w Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Małopolski w Krakowie Instytutu Historii PAN. Kierownikiem Słownika był wówczas prof. Jerzy Wiśniewski, historyk średniowiecznego i nowożytnego osadnictwa (zm. 1983), następca prof. Karola Buczka, który odszedł w 1975 r. na emeryturę. To z inspiracji prof. Wiśniewskiego Jacek Laberschek podjął się rozprawy doktorskiej o średniowiecznym osadnictwie w powiecie lelowskim, zajmującym część historycznego województwa krakowskiego z terenami nad górną Pilicą, górną Wartą i jej dopływami, z takimi ośrodkami miejskimi jak: Krzepice, Kłobuck, Częstochowa, Mstów, Lelów, Szczekociny, Żarki, Włodowice, Kromołów, Ogrodzieniec i Pilica. Ostatecznie pracę tę (nieopublikowaną) pt. „Rozwój osadnictwa w powiecie lelowskim (do 1400 r.)”, obronił w 1989 r. pod kierunkiem prof. Antoniego Gąsiorowskiego. Jednocześnie bowiem włączany był stopniowy w proces kwerend i pisania haseł do Słownika historyczno-geograficznego województwa krakowskiego w średniowieczu, które pochłaniały niemal cały jego czas. Do chwili obecnej napisał hasła do 17 zeszytów Słownika w łącznej liczbie 683 (nie licząc tych, napisanych i tych nieukończonych do kolejnego zeszytu). Jest też autorem 16 biogramów do Polskiego Słownika Biograficznego i 152 artykułów.

Praca słownikowa i wynikające z niej doświadczenia badawcze otworzyły przed Jackiem Laberschekiem perspektywę współpracy z innymi środowiskami akademickimi i pozaakademickimi, przede wszystkim z zespołem historyków z Instytutu Historii Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie (obecnie Uniwersytet Pedagogiczny) kierowanym przez prof. Feliksa Kiryka, zajmującym się historią osadnictwa i rozwojem urbanizacji. Wziął udział jako współautor w kilku monografiach historycznych miast, wydanych pod redakcją Feliksa Kiryka, a mianowicie Siewierza (1994), Trzebini (1994), Kłobucka (1998), Częstochowy (2002).

W latach 1991–1996 zatrudnił się na cząstkowym etacie w Ośrodku Studiów i Ochrony Środowiska Kulturowego w Krakowie. W kilkuosobowym zespole opracował tam wzorzec „Karty dziedzictwa kulturowego miejscowości” zawierającej dane z zakresu: krajobrazu, archeologii, historii, funkcjonowania instytucji kościelnych i świeckich, wartości niematerialnych, układów przestrzennych ruralistycznych dla wsi względnie urbanistycznych dla miasta, zabytkowych założeń zielonych, zabytków obejmujących przemysł, technikę, budownictwo, architekturę, obiekty i przedmioty ruchome, a także etnografię, zbiory muzealne i archiwalne, źródła. Opublikowanie w 1998 r. tego wzorca miało się stać w założeniu pracowników ośrodka impulsem do opracowania karty dziedzictwa każdej miejscowości w Polsce, jednak ze względu na istniejące braki kadrowe i przeprowadzane co pewien czas zasadnicze zmiany instytucjonalne nie udało się tego projektu zrealizować.

Aktywnie włączył się w działalność na rzecz historii regionalnej, współpracując ze środowiskami w Częstochowie, Mstowie i Lelowie. Efektem tych prac było kilkanaście tekstów na wysokim poziomie merytorycznym, które zostały przepracowane i zebrane w postaci książkowej: Częstochowa i jej okolice w średniowieczu (2006), Średniowieczne dzieje nadwarciańskiego Mstowa (2014). Szczególne miejsce w planach naukowych Jacka Laberscheka miały związki z Lelowskim Towarzystwem Historycznym i tamtejszymi pasjonatami historii ziemi lelowskiej. Efektem kilkunastu lat badań nad tym regionem jest przede wszystkim książka Dzieje średniowiecznego Lelowa (2018).

Drugą, nie mniejszą miłością Jacka Laberscheka, były dzieje Krakowa i okolic, a dokładniej przemiany jego środowiska geograficznego, którą zaszczepił mu jego pierwszy mistrz prof. Wiśniewski. U schyłku lat 90. otrzymał propozycję, by w ramach prac nad Atlasem Historycznym Polski przygotowywanym w IH PAN, w tomie Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI w., opracował mapę Krakowa wraz z komentarzem. Po wielu latach szczegółowych badań nad topografią Krakowa plan ukazał się w 2008 r. Prace te zbiegły się inicjatywami uczczenia przez środowisko krakowskie jubileuszu 750-lecia miasta. Podjęto wówczas m.in. decyzję o ponownym opracowaniu historii krakowskiego zespołu miejskiego. Ten zamysł został zrealizowany i zaprezentowany w tomie Kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, wydanym w 2007 r. pod red. Jerzego Wyrozumskiego. Znalazł się tam obszerny tekst Jacka Laberscheka pt. Rozwój przestrzenny krakowskiego zespołu osadniczego extra muros XIII–XVIII w. oraz mapa sieci wodnej i zabudowy aglomeracji krakowskiej w XVI w. Druga inicjatywą, firmowaną przez prof. Zdzisława Nogę, był Atlas historyczny miast polskich z zeszytem (a właściwie potężnym pudłem z mapami) obejmującym Kraków. Autorstwa Jacka Laberscheka są dwa teksty, jeden poświęcony warunkom topograficznym, sieci wodnej i sieci drożnej, drugi zapleczu osadniczemu Krakowa od średniowiecza do XVIII w., oraz dwie mapy, jedna przedstawiająca Kraków i okolice za panowania Władysława Łokietka i druga obrazująca Kraków i okolice na przełomie XV i XVI w.

Rezultatem tych badań była okazała baza źródłowa, umożliwiająca opracowywanie rozmaitych tematów związanych z rozwojem terytorialnym aglomeracji krakowskiej, a to z genezą osad krakowskich i podkrakowskich, z początkami miast Krakowa, Kazimierza i Kleparza, czy wreszcie z tworzeniem się zaplecza osadniczego i gospodarczego trójmiasta. W bazie znalazły się wypisy źródłowe dotyczące sieci hydrograficznej, terenów zielonych, wyniosłości terenowych, wszelkich obiektów osadniczych Krakowa i okolic. Jacek Laberschek pokusił się więc o napisanie wielkiej monografii Krakowa, uwzględniającej nie tylko przemiany środowiska przyrodniczego i geograficznego Krakowa w średniowieczu, ale i jego zaplecze gospodarcze i osadnicze. Niestety, jego wielka miłość do popularyzowania regionalnej historii odciągała go od ukończenia tego, jak się dziś wydaje, wybitnego dzieła. Wystarczyło mu czasu na artykuł o roli rzeki Rudawy w gospodarce średniowiecznego Krakowa (2015) i znakomitą, nowatorską książkę Sieć wodna średniowiecznego Krakowa i jej gospodarcze wykorzystanie (2016). Jest ona tylko jednym z rozdziałów wspomnianej monografii, drugi zaś fascynujący rozdział o obiektach gospodarczych i przemysłowych na terenie krakowskiej aglomeracji, nad którym podjął wreszcie pracę, pozostaje nieukończony w komputeropisie.

W 2017 r. Jacek Laberschek przeszedł na emeryturę, ale pozostał w Słowniku na pół etatu. Jego praca i doświadczenie ratowała niejednokrotnie coraz młodszy i mniej doświadczony zespół od zawalania terminów kolejnych zeszytów Słownika. Napisał w tym czasie jeszcze wiele haseł, już opublikowanych, do ostatniej chwili pisał hasła do kolejnego zeszytu. Nie wszystkie zdążył ukończyć. Dawna, od dzieciństwa leczona choroba serca, dała znać o sobie w tak tragiczny sposób niemal niespodziewanie, niwecząc ułożone już plany naukowe na przyszłość.

Wraz z odejściem na emeryturę dr. Franciszka Sikory i śmiercią dr. Jacka Laberscheka rwie się powoli łańcuch łączący teraźniejszość Słownika z wielkimi poprzednikami, profesorami Karolem Buczkiem, Jerzym Wiśniewskim, Januszem Kurtyką.

Waldemar Bukowski

 

Zob. też: Bibliografia dr. Jacka Laberscheka