Kowecki Jerzy (1930–2019)

 

Jerzy Kowecki

1930–2019

Urodził się 24 maja 1930 r. w miejscowości Patok koło Mińska Mazowieckiego jako syn Jana i Stanisławy z domu Pilich. Rok później rodzina Koweckich przeprowadziła się do Rembertowa, gdzie Jerzy Kowecki uczył się w szkole powszechnej, a następnie ukończył gimnazjum i – w 1949 r. – liceum. W tymże roku rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego z nadzieją, że po ich ukończeniu będzie mógł poświęcić się badaniom w zakresie historii prawa. W 1952 r. ukończył studia I stopnia i został zakwalifikowany na studia II stopnia w specjalizacji historycznej. Był wtedy seminarzystą prof. Bogusława Leśnodorskiego i na jego zlecenia prowadził w Archiwum Głównym Akt Dawnych kwerendy akt powstania kościuszkowskiego oraz przygotował indeks do edycji pism politycznych Hugona Kołłątaja.

Pod kierunkiem prof. Bogusława Leśnodorskiego przygotował pracę magisterską pt. „Prawne uregulowanie stosunków pracy w Królestwie Polskim w jego erze konstytucyjnej” i na jej podstawie we wrześniu 1953 r. uzyskał magisterium. 26 listopada tego roku otrzymał dyplom magistra prawa ze specjalizacją w zakresie historii państwa i prawa. W związku z bardzo trudną sytuacją rodziny (ojciec zmarł w 1943 r. w obozie koncentracyjnym na Majdanku) Jerzy w czasie studiów utrzymywał się z pracy w Centralnej Bibliotece Wojskowej (1949–1951), następnie w Muzeum Wojska Polskiego (1951–1952), a także stypendiów studenckich i pomocy materialnej, której udzielała mu siostra – Maria Pochrzęst.

We wrześniu 1953 r. rozpoczął starania o zatrudnienie w Instytucie Historii PAN, organizowanym w tym czasie pod kierunkiem Tadeusza Manteuffla. Początkowo pracował na stanowisku tzw. pomocniczego pracownika naukowego, a od 1954 r. asystenta. W IH PAN Jerzy Kowecki rozpoczął badania nad dziejami powstania kościuszkowskiego, której to problematyce pozostawał wierny przez wiele następnych lat. Napisał pod kierunkiem prof. Bogusława Leśnodorskiego rozprawę doktorską pt. Pospolite ruszenie w insurekcji 1794 roku i na jej podstawie 26 października 1962 r. uzyskał stopień naukowy doktora nauk historycznych. W 1963 r. ukazała się ona drukiem nakładem Wydawnictwa Ministerstwa Obrony Narodowej.

Początkowo głównym wątkiem prowadzonych badań w IH PAN były: powstanie kościuszkowskie, jego społeczne konsekwencje oraz postać naczelnika insurekcji. Obok wspomnianej wyżej książki opublikował prace poświęcone sprawie chłopskiej w tym okresie. Już w 1957 r. nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego ukazała się niewielka rozprawa zatytułowana Uniwersał Połaniecki i sprawa jego realizacji, a w 1964 r. na łamach „Przeglądu Historycznego” – krótki, ale wyczerpujący problem artykuł Chłopi czynszowi w reformach Insurekcji 1794 roku. W 1960 r. opublikowano też nakładem Państwowych Zakładów Wydawnictw Szkolnych popularną, choć opartą na badaniach źródłowych biografię Tadeusza Kościuszki, która w następnych latach miała jeszcze dwa wydania. Problematyka ta nigdy nie przestała interesować dr. Jerzego Koweckiego – jeszcze w 1997 r. opublikował rozprawę poświęconą spornym problemom w biografii Kościuszki (Niektóre sporne problemy w biografii Tadeusza Kościuszki, w: Kościuszko – powstanie 1794 r. – tradycja. Materiały z sesji naukowej w 200-lecie powstania kościuszkowskiego 15–16 kwietnia 1994 r., red. J. Kowecki), a w 2013 rozprawę analizującą relacje pomiędzy Kościuszką a Stanisławem Augustem w okresie powstania 1794 r. (Insurekcja 1794 r. Kościuszko – Stanisław August, w: Stanisław August i jego Rzeczpospolita. Dramat państwa, odrodzenie narodu. Materiały z wykładów, red. A. Sołtys, Z. Zielińska).

W dalszych latach punkt ciężkości zainteresowań badawczych dr. Jerzego Koweckiego przeniósł się w okres Sejmu Czteroletniego, któremu poświęcona została większość Jego publikacji naukowych i popularno-naukowych. W tym zakresie należałoby wyróżnić trzy główne wątki: skład personalny sejmu w latach 1789–1792 – tym żmudnym dociekaniom zawdzięczamy m.in. opublikowane w 1974 r. studium poświęcone posłom debiutantom na Sejmie Czteroletnim (Posłowie debiutanci na Sejmie Czteroletnim, w: Wiek XVIII – Polska i świat. Księga poświęcona Bogusławowi Leśnodorskiemu, red. nauk. A. Zahorski) oraz przygotowane wspólnie z Hanną Małachowicz opracowanie poświęcone uczestnikom obrad sejmowych w latach 1789–1792, opublikowane w 1991 r. (Senatorowie i posłowie Sejmu Wielkiego). Publikował też prace syntetyczne poświęcone przemianom społecznym w dobie Sejmu Czteroletniego, jak np. obszerna rozprawa pt. U początków nowoczesnego narodu, w: Polska w epoce Oświecenia. Państwo – społeczeństwo – kultura (red. B. Leśnodorski, Warszawa 1971).

W późniejszym okresie uwagę dr. Jerzego Koweckiego przyciągało zjawisko, które dziś zaliczamy do problematyki pamięci historycznej. Publikował studia i redagował zbiory prac poświęconych przemianom tradycji Sejmu Czteroletniego oraz Konstytucji 3 maja od schyłku XVIII stulecia po XX w. (Sejm Czteroletni i jego tradycje, Warszawa 1991).

Z perspektywy czasu największe znaczenie miały jednak badania podjęte w latach 70. XX w., poświęcone genezie partii politycznych w Polsce. Opracowania dotyczące poszczególnych ugrupowań politycznych (zwanych wtedy z francuska „klubami”) zaowocowały także opracowaniami syntetycznymi, jak np. praca Pierwsze stronnictwo polityczne w Polsce XVIII wieku, w: Dzieje kultury politycznej w Polsce (red. J.A. Gierowski, Warszawa 1977).

Ostatnią specjalizacją badawczą, której dr Jerzy Kowecki poświęcał wiele czasu, było edytorstwo źródeł historycznych. Rozpoczął je jeszcze w latach 60., przygotowując do publikacji opis grodzieńskiego sejmu rozbiorowego i insurekcji 1794 r., pozostawiony przez Antoniego Trębickiego (Warszawa 1967), a zakończył publikując przygotowane przez Edmunda Rabowicza i Bernarda Krakowskiego Zagadki Sejmu Czteroletniego (Warszawa 1996). Największe jednak znaczenie miały prace nad edycją tekstu Konstytucji 3 maja 1791 r. W 1981 r. po raz pierwszy opublikowano tekst wraz z innymi dokumentami z czasów Sejmu Czteroletniego (Konstytucja 3 Maja 1791; Statut Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji). W kolejnych latach publikacja ta miała pięć wydań (ostatnie 2018), a opracowany tekst konstytucji majowej wszedł w obieg badawczy na prawach opracowania standardowego.

Wśród licznych drobniejszych opracowań – recenzji, polemik, opracowań popularnych i haseł encyklopedycznych dotyczących badanej epoki – na wyróżnienie zasługuje znacząca liczba biogramów przygotowanych dla potrzeb Polskiego Słownika Biograficznego. W znacznym stopniu powstawały one na marginesie prac badawczych prowadzonych nad składem personalnym Sejmu Czteroletniego, ale znajdujemy wśród nich także biogramy postaci z 1. poł. XVIII w.

Poza pracami badawczymi i edytorskimi dr Jerzy Kowecki położył niemałe zasługi na polu wydawniczym. Był członkiem redakcji „Kwartalnika Historycznego”, przez wiele lat koordynował prace wydawnicze IH PAN, a doświadczenie w tym zakresie zdobywał w czasach bardzo trudnych dla wydawnictw naukowych w Polsce, tj. na przełomie lat 60. i 70. XX w. Przez wiele lat był też współpracownikiem prof. Marii Boguckiej w Pracowni Kultury Staropolskiej i Oświecenia IH PAN, gdzie wielokrotnie zastępował prowadzącą zagraniczne kwerendy kierowniczkę pracowni.

Pracując przez wiele lat w IH PAN, Jerzy Kowecki stał się ważnym i charakterystycznym członkiem instytutowej społeczności. Zawsze dobrze poinformowany, ale wyraźnie zdystansowany wobec narzucanych przez władze polityczne tendencji, dał się wielokrotnie poznać jako badacz chętnie dzielący się swymi ustaleniami i doświadczeniem, a także kolega pomocny w sprawach niekoniecznie związanych bezpośrednio z pracami badawczymi, co szczególnie w latach 80. XX w. miało duże i pozytywne znaczenie dla całego zespołu. Odejście na emeryturę w 1995 r. nie zakończyło Jego związków z Instytutem – do końca interesował się jego losami i sytuacją. Symbolem tego poczucia więzi zmarłego ze środowiskiem, w którym tak długo pracował, jest zapewne decyzja ofiarowania Instytutowi XVIII-wiecznego portretu Stanisława Augusta Poniatowskiego, która to darowizna została zrealizowana po śmierci Jerzego Koweckiego przez Jego córkę.

Zmarł w Warszawie 7 grudnia 2019 r. po długiej chorobie.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Wojciecha Kriegseisena, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 127, z. 3, 2020, s. 259–262. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/ihpan/publication/187188