Lepszy Kazimierz (1904–1964)

 

Kazimierz Lepszy

1904–1964

Urodził się 11 czerwca 1904 r. Był synem Leonarda (historyka sztuki i rzemiosł rzemieślniczych) i Zofii z Muczkowskich, bratankiem Edwarda (malarza, twórcy witraży i obrazów w kościołach Krakowa i Lwowa). Uczęszczał do IV Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Krakowie. Od 1916 r. działał w harcerstwie.

W latach 1922–1927 studiował historię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Praca pod kierunkiem tak wybitnych historyków, jak Wacław Sobieski i Władysław Konopczyński, którzy byli Jego mistrzami, dawała zaprawę do samodzielnych badań nad czasami nowożytnymi, a wyjazdy do archiwów i bibliotek zagranicznych pozwalały na tak istotne dla pracownika nauki wzbogacanie zasobów źródłowych i poszerzanie horyzontów poznawczych.

Był prezesem Koła Historyków Studentów na uczelni (1925–1927). Należał do Korporacji Akademickiej „Lauda” w Krakowie. W 1928 r. obronił na UJ pracę doktorską Walka stronnictw w pierwszych latach panowania Zygmunta III. W latach 1927–1930 był asystentem w Bibliotece Jagiellońskiej, następnie bibliotekarzem w Bibliotece Czartoryskich w Krakowie. W 1939 r. habilitował się na UJ na podstawie pracy Rzeczpospolita Polska w dobie sejmu inkwizycyjnego 1589–1592 i został docentem w Katedrze Historii Polski Nowożytnej i Najnowszej.

Aresztowany 6 listopada 1939 r. wraz z innymi pracownikami Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kazimierz Lepszy przebywał 14 miesięcy w hitlerowskich obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau, skąd został zwolniony w 1941 r. Ominęła Go zagłada fizyczna, pozostało trwałe zrujnowanie zdrowia, jeden z czynników przedwczesnej śmierci. Po powrocie do Krakowa włączył się w akcję tajnego nauczania, podejmując wykłady na konspiracyjnym Uniwersytecie Jagiellońskim, po skończeniu zaś wojny przystąpił wraz z innymi do odbudowy warsztatu naukowego.

W 1945 r. powrócił do pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim, pozostając docentem w Katedrze Historii Polski Nowożytnej i Najnowszej. W 1954 r. został profesorem nadzwyczajnym, a 1959 – profesorem zwyczajnym.

Pełnił funkcje dziekana Wydziału Historycznego (1952/1953), dwukrotnie prorektora (1953–1956, 1960–1962), rektora (od 1962). Od 1957 r. kierował Katedrą Historii Polski XVI–XVIII wieku. Jako rektor nawiązał liczne kontakty z uczelniami zagranicznymi, przyczynił się do powstania filii uniwersytetu w Katowicach (1963), przewodniczył Komitetowi Jubileuszowemu 600-lecia uczelni. Ponadto był związany z Instytutem Bałtyckim w Gdańsku (1946–1950), a od 1953 r. prowadził Zakład Dokumentacji Instytutu Historii PAN (od 1962 r. pod nazwą Zakład Dokumentacji i Informacji Naukowej). W ostatnich latach doszła jeszcze funkcja posła na Sejm PRL (od 1961) i udział w pracach Frontu Jedności Narodu.

Poprzez pryzmat życia Zmarłego można zrozumieć i docenić wartość naukową Jego dorobku. Zainteresowania naukowe Kazimierza Lepszego obejmowały historię Polski XVI wieku, historię marynistyki, historię kultury renesansowej, dzieje Krakowa, historię mieszczaństwa polskiego XVI wieku oraz biografistykę.

W badaniach nad dziejami politycznymi Kazimierz Lepszy skupił się wokół problemu pierwszych lat panowania Zygmunta III, ukazując w dwóch kolejnych studiach: Walkę stronnictw w pierwszych latach panowania Zygmunta III (1929) oraz Rzeczpospolitę Polską w dobie sejmu inkwizycyjnego (1939). Prace te stanowią zarys dziejów politycznych Rzeczypospolitej w tak przełomowym dla jej historii pięcioleciu (1587–1592). Burzliwe lata sejmu inkwizycyjnego rozpatrywał w powiązaniu z misterną grą polityki międzynarodowej, naświetlaną przez wydobywane z archiwów Sztokholmu czy Wiednia materiały i dokumenty. W tych skoncentrowanych na niewielu latach monografiach Kazimierz Lepszy potrafił wskazać sprawy zasadnicze, decydujące na dziesiątki lat o dalszym kierunku rozwojowym ówczesnej Rzeczypospolitej. Umiejętności wielostronnej syntezy wykazał jeszcze raz po wojnie w napisanych przez siebie rozdziałach Historii Polski Instytutu Historii PAN, dotyczących społeczno-gospodarczej, jak politycznej, wyznaniowej i kulturalnej problematyki XVI w.

Z poruszanymi już w omawianych monografiach zagadnieniami bałtycko-pomorskimi wiąże się ściśle zwrócenie zainteresowań Zmarłego do problematyki morskiej. Po pierwsze, badał On stosunek Pomorza (ze szczególnym uwzględnieniem Gdańska) do Polski, poświęcając temu zagadnieniu studia: Prusy Książęce a Polska (1932), Stefan Batory a Gdańsk (1932), czy też zarys Walki o zjednoczenie Pomorza z całością ziem polskich (1956).

Kazimierz Lepszy zajął się również historią floty polskiej. W wydanej na ten temat obszernej rozprawie (Dzieje floty polskiej, 1947) przedstawił jej rozwój od czasów najdawniejszych do 1945 r. W centrum uwagi Autora znalazły się jednak i tu sprawy XVI- i XVII-wieczne. Monografia powyższa koncentrowała się na historii polskiej floty wojennej, jej roli w obronie granic Rzeczypospolitej oraz znaczenia jako narzędzia polskiej aktywnej polityki na Bałtyku.

W stadium projektów pozostała obszerna monografia o Annie Wazównie, do której Kazimierz Lepszy miał zebrane obfite materiały, jak też planowane studium o stosunkach kulturalnych polsko-szwedzkich w dobie Odrodzenia. Ten ostatni temat dotyczy już problematyki ideologicznej Renesansu, którą prof. Lepszy w ostatnich latach swego życia coraz bardziej się pasjonował. Wynikami badań i ustaleń w tym zakresie było, mające trzy kolejne wydania, studium o Andrzeju Fryczu Modrzewskim.

Trudno nie wspomnieć jeszcze o badaniach Zmarłego nad dziejami Krakowa. Miastu poświęcił swój debiut książkowy (Oblężenie Krakowa przez arcyksięcia Maksymiliana, 1929), a w 1934 r. opracował (w zbiorowym wydawnictwie Kraków i ziemia krakowska) rozdziały poświęcone 16. i 17. stuleciom, natomiast już po wojnie zarysował Podłoże społeczno-gospodarcze Odrodzenia w Krakowie (1954).

Wiele godzin pracy poświęcił Kazimierz Lepszy przygotowywaniu do druku wydawnictw zbiorowych, których był niestrudzonym i sumiennym redaktorem. Należy tu wymienić przede wszystkim grupujący kilkuset współpracowników „Polski Słownik Biograficzny”, z którym Kazimierz Lepszy był związany od pierwszych chwil istnienia tego wydawnictwa, a w którym ukazało się również wiele życiorysów Jego pióra. Nie można także nie wspomnieć o 9 tomach „Odrodzenia i Reformacji w Polsce”, których był naczelnym redaktorem, jak też o zbiorowych wydawnictwach poświęconych Polsce w okresie Potopu (1957), dziejom Akademii Krakowskiej do reformy Kołłątaja (1964) i innym. Jego cenne uwagi, sugestie i uzupełnienia wiele pomogły autorom zamieszczanych tam studiów.

Wiele życzliwej uwagi poświęcił Kazimierz Lepszy „Kwartalnikowi Historycznemu”, którego był współpracownikiem, w 1946 r. pierwszym po wojnie wespół z Romanem Gródeckim redaktorem, w ostatnich latach brał udział w pracach komitetu redakcyjnego.

Został odznaczony m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1962) i Orderem Sztandaru Pracy I klasy (1964).

Zmarł 30 maja 1963 r. w Krakowie.

 

Powyższy tekst stanowi kompilację podstawowych informacji dostępnych na Wikipedii i skróconego wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Janusza Tazbira, opublikowanego w „Kwartalniku Historycznym”, R. 72, z. 1, 1965, s. 264–267, który jest dostępny on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/30345.