Buczek Karol (1902–1983)

 

Karol Buczek

1902–1983

Karol Buczek był jednym z najwybitniejszych historyków kartografii, a w zakresie studiów nad mapami Polski do końca XVIII w. zajął miejsce naczelne.

Urodził się we wsi Kaszów niedaleko Krakowa 26 X 1902 r. Uczył się w Krakowie w gimnazjum im. Króla Jana Sobieskiego, gdzie był jedynym uczniem pochodzenia chłopskiego. W 1920 r. uczestniczył jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej. Od 1922 r. studiował na UJ historię i geografię; doktorat otrzymał w 1928 r. Był uczniem Władysława Semkowicza, przez którego już na początku studiów został zaangażowany do pracy w Komisji Atlasu Historycznego Polski przy PAU. W latach 1927–1939 pracował w Bibliotece Muzeum Książąt Czartoryskich, a równocześnie od 1936 r. jako docent miał wykłady na UJ. W 1934 r. został członkiem Stronnictwa Ludowego i Koła Inteligencji Ludowej. Podczas niemieckiej okupacji brał udział w ruchu oporu i redagował ludowe pisma konspiracyjne. Po wojnie w 1945 r. został przewodniczącym zarządu grodzkiego Polskiego Stronnictwa Ludowego, a Wincenty Witos powierzył mu redakcję tygodnika „Piast”. Gdy rządzący państwem komuniści przystąpili do zniszczenia opozycyjnego PSL, 17 IX 1946 r. Buczek został aresztowany. W pokazowym procesie krakowskim 1947, w którym sądzono 17 oskarżonych, został skazany na 15 lat więzienia. Na wolność wyszedł 14 XI 1954 r. Od grudnia 1956 r. do przejścia na emeryturę z dniem 1 I 1974 był zatrudniony w Instytucie Historii PAN, gdzie zorganizował Pracownię Słownika Historyczno-Geograficznego Polski Średniowiecznej z główną siedzibą w Krakowie. W Instytucie otrzymał tytuł profesora. Zmarł 6 VII 1983 r.; został pochowany na Cmentarzu Rakowickim.

Badania naukowe Karola Buczka koncentrowały się na dwóch dziedzinach: na historii Polski w wiekach X–XIII (głównie zagadnienia ustroju społeczno-gospodarczego) oraz na dziejach kartografii polskiej do końca XVIII stulecia. Przed wojną na pierwszym planie znajdowała się dawna kartografia, a po wojnie i po ośmioletnim uwięzieniu jej miejsce zajęła mediewistyka. Jako osobny nurt można do tego dodać geografię historyczną.

Buczek był głównym współautorem Mapy województwa krakowskiego z doby Sejmu Czteroletniego (1788–1792), opracowanej pod kierunkiem W. Semkowicza w serii Atlas historyczny Polski (wyd. 1929); sam napisał komentarz Źródła i metoda (1930), później uczestniczył w wydaniu słownikowym materiałów do tej mapy (1939, 1960). Zaprojektował Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu jako uporządkowane zestawienie materiałów źródłowych dla wszystkich miejscowości, z okresu obejmującego także część wieku XVI. Kierował początkami prac nad tym słownikiem, który jest nadal publikowany w zeszytach składających się na tomy dla poszczególnych terytoriów Polski średniowiecznej. W tym miejscu należy jeszcze wymienić dwa opracowania: Geograficzno-historyczne podstawy Prus Wschodnich (1936) oraz Ziemie polskie przed tysiącem lat. Zarys geograficzno-historyczny (1960).

Ze swych badań historii Polski w X–XIII w. Buczek opublikował wiele prac, których obszerny wybór został wydany w trzech tomach: Studia z dziejów ustroju społeczno-gospodarczego Polski piastowskiej (wybrał i przygotował do druku Waldemar Bukowski, Kraków 2006–2010).

Na powstanie niektórych opracowań Buczka z zakresu historii kartografii wpłynęły bodźce zewnętrzne, np. publikacje będące impulsem do polemiki. Szczególnie silną inspirację dało odkrycie fragmentów map Wapowskiego. W 1933 r. ogłosił studium biograficzne o Wacławie Grodeckim, którego mapa Polski była dostępna we wznowieniach lub przeróbkach publikowanych od 1570. Podstawowe wydawnictwo źródeł do historii polskiej kartografii miały stanowić Monumenta Poloniae Cartographica. Do pierwszego zeszytu Buczek ułożył zbiór obejmujący mapy Polski i krajów przyległych z końca XV i z XVI w., nie zdążył jednak przed wybuchem wojny napisać wstępu i objaśnień. Druk map został ukończony, lecz Niemcy po zajęciu Krakowa w 1939 r. zniszczyli w drukarni prawie cały nakład.

Buczek zajął się także mapami Polski, Litwy i Inflant z drugiej połowy XVI w., tj. okresu Stefana Batorego. W swoim opracowaniu ukazał przygotowywanie map przez królewskich kartografów (Macieja Strubicza i in.) dla potrzeb wojny z Moskwą w latach 1579–1581. Interesowała go również osoba Wilhelma Le Vasseur de Beauplan’a, wybitnego inżyniera wojskowego i kartografa, Francuza w służbie polskiej za panowania Władysława IV, który był reformatorem kartografii ziem ruskich Rzeczypospolitej na dwóch mapach Ukrainy – „generalnej” i „specjalnej”.

Ważną pozycję w dorobku naukowym Buczka stanowią Dzieje kartografii polskiej od XV do XVIII w. Zarys analityczno-syntetyczny (1963). Opracowanie to, które wydano również w języku angielskim (1966, 1982), zostało dobrze przyjęte za granicą, a w kraju jest nadal niezastąpione.

Tematem dysertacji doktorskiej Karola Buczka były mapy Karola Perthéesa, kartografa Stanisława Augusta, a pośrednio także działalność ostatniego króla jako organizatora prac kartograficznych. Autor streścił wyniki swoich badań w referacie przedstawionym w 1927 r. i wydrukowanym w 1930. W 1935 r. ukazała się monografia Prace kartografów pruskich w Polsce za czasów króla Stanisława Augusta na tle współczesnej kartografii polskiej. Po jej wydaniu, do tego tematu naukowego Buczek powrócił dopiero w 1979 r., kiedy otrzymał zamówienie na życiorys Perthéesa do Polskiego Słownika Biograficznego. Zajmując się biogramem przystąpił równocześnie do wykończenia monografii, którą zaplanował przed półwieczem. Biogram ukazał się w PSB w 1980 r., a rok później maszynopis rozprawy o Perthéesie został złożony w Bibliotece PAN (obecnie PAU i PAN) w Krakowie. Monografia ze względu na zły stan zdrowia autora nie została w pełni wykończona. Wydano ją pośmiertnie w 2003 r.: Kartograf króla Stanisława Augusta. Życie i dzieła (przypisami opatrzył i opracował do druku H. Rutkowski), w: Karol Perthées (1739–1815) fizjograf Pierwszej Rzeczypospolitej, pod red. J. Pawłowskiego (tekst Buczka na s. 21–120).

Karol Buczek prowadził badania gruntownie i wnikliwie, starannie odróżniał stwierdzenia udokumentowane danymi źródłowymi od hipotez. Nie brakowało mu samokrytycyzmu – gdy przekonał się, że popełnił błąd, otwarcie się przyznawał. Z polemik dotyczących dziejów kartografii wychodził zwycięsko, jego stanowisko zdobywało uznanie. Znacznie pomnożył wiedzę o dawnych mapach Rzeczypospolitej i udoskonalił metodę badań, tworząc wzór dla każdego pracownika w tej dziedzinie nauki.

Henryk Rutkowski

 

Powyższy tekst jest nieco skróconą i nieznacznie zredagowaną wersją, która pierwotnie ukazała się w: Szkoły, ośrodki i twórcy polskiej historii kartografii (1945–2015), red. T. Bogacz i B. Konopska, (Z Dziejów Kartografii, 20), Warszawa 2016, s. 155–160.

 

Wybrana literatura:

Alexandrowicz S., Warsztat historyka kartografii Karola Buczka, w: Dwudziestolecie Zespołu Historii Kartografii przy Instytucie Historii Nauki PAN, pod red. J. Ostrowskiego i W. Wernerowej, (Z Dziejów Kartografii, 7), Warszawa 1995, s. 49–57.

Bibliografia prac Karola Buczka, w: K. Buczek, Studia z dziejów ustroju społeczno-gospodarczego Polski piastowskiej, wybrał i przygotował do druku W. Bukowski, t. 1, Kraków 2006, s. 47–66.

Buczek K., Autobiografia mediewisty – polityka, wyd. J. Dużyk, „Studia Historyczne” 35, 1992, z. 3, s. 401–413.

Karol Buczek (1902–1983). Człowiek i uczony, Materiały z konferencji, Bydgoszcz, 28 X 2002, pod red. D. Karczewskiego i in., Kraków–Bydgoszcz 2004.

Schnayder E., Profesor dr Karol Buczek (1902–1983) jako historyk kartografii oraz kartograf i geograf historyczny, w: Dorobek polskiej historii kartografii w latach 1918–1984, pod red. J. Janczaka i W. Wernerowej, (Z Dziejów Kartografii, 6), Warszawa 1993, s. 11–25.

Sikora F., O życiu i działalności Karola Buczka, w: K. Buczek, Studia z dziejów ustroju społeczno-gospodarczego Polski piastowskiej, wybrał i przygotował do druku W. Bukowski, t. 1, Kraków 2006, s. 15–36.