Kamiński Marek Kazimierz (1948–2020) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Marek Kazimierz Kamiński

1948–2020

Urodził się 18 marca 1948 r. w Warszawie. Jego ojcem był Kazimierz Kamiński (1906–1989) urodzony w Badurkach pod Płockiem, którego rodzina wywodziła się z drobnej szlachty pieczętującej się herbem Rawicz, a matką była Janina Zofia Kral (1918–1992), lwowianka, urodzona w Sądowej Wiszni w rodzinie urzędniczej.

Marek K. Kamiński ukończył w 1965 r. VI Liceum Ogólnokształcące im. Tadeusza Reytana w Warszawie i po maturze podjął studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Na seminarium Stefana Kieniewicza napisał pracę magisterską pt.: „Terenowa powstańcza organizacja cywilna w Królestwie Polskim w latach 1862–1864”. Zaraz po studiach był przez rok asystentem promotora, a następnie podjął studia doktoranckie w Instytucie Krajów Socjalistycznych PAN, które po dwóch latach – po otrzymaniu etatu w tymże Instytucie – przerwał. Jako tematykę pracy doktorskiej wybrał problematykę związaną ze stosunkami między Polską a Czechosłowacją po 1945 r. Pracę doktorską pt.: „Stosunki polityczne polsko-czechosłowackie w latach 1945–1948” obronił na Uniwersytecie Łódzkim w 1976 r. Uzyskała ona bardzo pozytywne oceny recenzentów, podkreślających szeroką bazę materiałową rozprawy, gdyż Marek K. Kamiński wykorzystał akta z Archiwum MSZ PRL i archiwów czechosłowackich. W pracy doktorskiej przedstawił stosunki dyplomatyczne między obu państwami, ale też próbował odtworzyć wpływ czynników wewnętrznych na wzajemne relacje oraz ingerencje Moskwy, zainteresowanej „uporządkowaniem” strefy swych wpływów w Europie Środkowej; z tego względu w następnych latach próby publikacji monografii były blokowane. Rozprawa ukazała się drukiem dopiero w 1990 r., uzyskując bardzo pozytywne recenzje i liczne nagrody m.in. Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, tygodnika „Polityka” i Nagrodę im. Joachima Lelewela, przyznaną przez Wydział I Nauk Społecznych PAN. Do 1990 r. fragmenty pracy doktorskiej Marek K. Kamiński wydał w wydawnictwach niezależnych, np. w „Zeszytach Problemowych Myśli Niezależnej” czy „Warszawskich Zeszytach Historycznych”, a także za granicą, w „Zeszytach Historycznych” Instytutu Literackiego w Paryżu w 1987 r.

Marek K. Kamiński, po obronie doktoratu w 1976 r., próbował kontynuować badania relacji między PRL a CSR po 1948 r. W latach 1979–1980 opracował monografię Kształtowanie się stosunków polsko-czechosłowackich w latach 1948–1960, ale publikację pracy także zatrzymała cenzura. Została opublikowana dopiero w 2012 r.

W 1980 r. rozpoczął pracę w Instytucie Historii PAN, gdzie w 1991 r. uzyskał habilitację na podstawie pracy: „Polska i Czechosłowacja w polityce Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii w latach 1945–1948”, w której dogłębnie przeanalizował rozgrywkę Józefa Stalina z mocarstwami zachodnimi o podporządkowanie obu tych krajów. Jego ocena polityki Zachodu wobec Polski i Czechosłowacji w tych latach była wyraźnie negatywna.

Równolegle z badaniami nad stosunkami międzynarodowymi i polityką mocarstw po zakończeniu II wojny światowej wobec Europy Środkowej, Marek K. Kamiński podjął badania nad polityką zagraniczną Polski w okresie międzywojennym. Wspólnie z Michałem Zachariasem opublikował w 1987 r. książkę pt. Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej 1918–1939, będącą próbą syntetycznego ujęcia zagadnienia dla szerokiego grona czytelników, a której treść dość znacznie odbiegała od dotychczasowych prób przedstawienia tematu w literaturze krajowej. Książkę wznawiano dwukrotnie w 1993 i 1998 r., już bez ingerencji cenzorskich, które pierwszego wydania nie ominęły.

Po 1989 r., korzystając z pełnego już dostępu do źródeł w archiwach czechosłowackich, Marek K. Kamiński podjął się opracowania przebiegu i następstw konfliktu granicznego między Polską a Czechosłowacją w pierwszych latach niepodległości obu krajów. Po kilku latach kwerendy w archiwach praskich, w 2002 r. wydał drukiem monografię Konflikt polsko-czeski 1919–1921. W nagrodzonej prestiżową Nagrodą „Klio” książce Marek K. Kamiński przedstawił antecedencje konfliktu, przebieg i jego następstwa dla stosunków między obu państwami w latach późniejszych. Podkreślił zdecydowane dążenia polityków czechosłowackich, zwłaszcza prezydenta Tomasa G. Masaryka, do rozstrzygnięcia sporu o Zaolzie siłą, bez względu na następstwa w stosunkach obu państw w przyszłości. Ostre oceny polityki zagranicznej CSR w latach 1919–1920, kierowanej przez Masaryka i Edvarda Beneša, wywołały liczne polemiki historyków czeskich.

Również kolejne książki Marka K. Kamińskiego: Edvard Beneš kontra gen Władysław Sikorski. Polityka władz czechosłowackich na emigracji wobec rządu polskiego na uchodźstwie 1939–1943 (2005) oraz Edvard Beneš we współpracy z Kremlem. Polityka zagraniczna władz czechosłowackich na emigracji 1943–1945 (2009) dotyczyły polityki emigracyjnych władz CSR podczas II wojny światowej i stosunków polsko-czechosłowackich. Autor skoncentrował się w nich na badaniu podstawowego założenia polityki czechosłowackiej, która od 1941 r. orientowała się na Moskwę. Obie monografie ponownie wywołały liczne głosy polemiczne w środowisku historyków praskich. Chronologicznie Kamiński rozwinął swoje źródłowe studia nad stosunkami z naszym południowym sąsiadem w ostatniej swojej monografii książkowej, Kształtowanie się stosunków polsko-czechosłowackich w latach 1948–1960, wydanej w 2012 r.

Marek K. Kamiński opublikował także wiele obszernych, zawsze charakteryzujących się doskonałym warsztatem opracowań w wydawnictwach zbiorowych, m.in. zarys polityki rządu RP na uchodźstwie w obszernym tomie Władze RP na obczyźnie podczas II wojny światowej 1939–1945, wydanym w Londynie w 1994 r. pod redakcją Zbigniewa Błażyńskiego i rozdział szósty pt. „Dyplomacja polska wobec dyktatu mocarstw – lipiec 1943 – luty 1944” w pomnikowej serii Historia dyplomacji polskiej (t. 5, pod red. Waldemara Michowicza, Warszawa 1999). Wyniki wieloletnich badań nad stosunkami Polski z południowym sąsiadem przedstawił zainteresowanemu historią czytelnikowi w zbiorze artykułów pt. Szkice z dziejów Polski i Czechosłowacji w latach trzydziestych XX wieku, wydanym w 2014 r.

Całe niemal swe życie zawodowe Marek K. Kamiński związał z IH PAN. Tytuł profesora nauk humanistycznych otrzymał w 2002 r. Od 2006 r. przejął po profesorze Piotrze Łossowskim Zakład Dziejów Europy XIX i XX w. W latach 2005–2012 był redaktorem „Studiów z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, będąc także wieloletnim członkiem komitetów redakcyjnych kilku czasopism naukowych (szczególnie czynnym w „Dziejach Najnowszych”).

Po 1993 r. wykładał przez kilka lat w Mazowieckiej Wyższej Szkole Humanistyczno-Pedagogicznej w Łowiczu, a następnie również w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Od 1994 r. przez kilkanaście lat aktywnie udzielał się w pracach Komisji Środkowoeuropejskiej i Komisji Historii Wojen i Wojskowości Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, wygłaszając na posiedzeniach obu komisji wiele pobudzających dyskusję referatów, z których kilka opublikowano w wydawnictwach PAU.

Wypromował dwóch doktorów nauk humanistycznych w zakresie historii, był recenzentem 6 doktoratów oraz w 5 przewodach habilitacyjnych. Doceniając wagę publicystyki historycznej, nagrywał programy historyczne dla TVP i brał udział w audycjach radiowych poświęconych dziejom najnowszym.

W wolnych chwilach interesował się memuarystyką, teatrem, filmem oraz wraz z żoną Marią Śledzińską-Kamińską, dziennikarką, oddawał się podróżom. Syn, Maciej, jest prawnikiem, adwokatem.

Zmarł 20 czerwca 2020 r. w Warszawie.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Andrzeja Essena, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 127, z. 4, 2020, s. 1003–1007. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/publication/188278.