Kumaniecki Jerzy Kazimierz (1938–1991)
Jerzy Kazimierz Kumaniecki
1938–1991
Jerzy Kazimierz Kumaniecki urodził się 2 marca 1938 r. w Warszawie w rodzinie dwóch wybitnych uczonych: dziadka — prawnika Kazimierza W. Kumanieckiego, i ojca — filologa klasycznego Kazimierza Kumanieckiego. Jerzy K. Kumaniecki wybrał studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim, które ukończył w 1960 r. z pracą magisterską, pt. Położenie społeczne i gospodarcze warstwy panów na Litwie w XV i XVI w. (na przykładzie powiatu grodzieńskiego), napisaną pod kierunkiem prof. Aleksandra Gieysztora.
Poświęciwszy się pracy naukowej, obronił w 1967 r. na Wydziale Historycznym UW rozprawę doktorską, która cztery lata później ukazała się drukiem i była zatytułowana Po traktacie ryskim. Stosunki polsko-radzieckie (1921–1923). Napisana przejrzystym językiem miała jeszcze jeden, ale za to najważniejszy walor: była uczciwym wykładem na temat stosunków polsko-sowieckich prezentowanym w czasach komunistycznych.
W 1986 r. (z datą 1985) została wydana następna książka Jerzego Kumanieckiego, tym razem rozprawa habilitacyjna, Pokój polsko-radziecki 1921. Geneza — Rokowania — Traktat — Komisje mieszane, za którą Autor otrzymał w 1988 r. nagrodę Sekretarza Naukowego PAN. Załamanie się systemu komunistycznego w Polsce w latach 1989–1990 umożliwiło upowszechnianie wiedzy o stosunkach polsko-sowieckich, gdyż likwidowało bariery cenzuralne. Jerzy Kumaniecki opublikował więc w 1991 r. znaleziony w jednym z archiwów sowieckich jeszcze w latach 60. Tajny raport Wojkowa, stanowiący wymowną ilustrację taktyki, jaką zastosowały władze sowieckie, by nie wykonać swoich zobowiązań zwrotu Polsce jej mienia gospodarczego i kulturalnego, wywiezionego „do Rosji lub Ukrainy od 1 stycznia 1772 r. z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej”, jak głosił artykuł XI punkt 1 aneksu do traktatu pokojowego w Rydze.
Zainteresowania Jerzego Kumanieckiego nie ograniczały się do pierwszych lat istnienia II Rzeczypospolitej. Przykładem szerokiego spojrzenia na problematykę stosunków polsko-sowieckich stał się opracowany przez Niego wybór dokumentów, opublikowany w 1991 r. w tomie Stosunki Rzeczypospolitej Polskiej z państwem radzieckim 1918–1943.
Był również zaangażowany w prace powstałego w 1981 r. Społecznego Komitetu Uczczenia Pamięci Generała Grota-Roweckiego i Żołnierzy Armii Krajowej oraz należał do inicjatorów budowy pomnika przywódców Polski Podziemnej na Powązkach. Dawał w ten sposób wyraz nie tylko przywiązania do najlepszej tradycji polskich walk niepodległościowych, ale również stosunku do narzuconego Polsce obcego systemu politycznego, usiłującego wymazać z pamięci Polaków wszystko, co cementowało ich poczucie własnej tożsamości narodowej.
Był pracownikiem naukowym Zakładu Dziejów Europy XIX i XX wieku w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk.
Zmarł w pełni sił intelektualnych i twórczych 10 sierpnia 1991 r w Wiedniu.
Powyższy tekst jest skróconą wersją mocno osobistego In memoriam, autorstwa prof. dr. hab. Marka K. Kamińskiego, który pierwotnie ukazał się w „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 29, 1992, s. 5–6. Pełna wersja jest dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/58703.
