Terej Jerzy Janusz (1934–1979) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Jerzy Janusz Terej

1934–1979

Jerzy Janusz Terej urodził się 29 lipca 1934 r. w Wysokim Litewskim w rodzinie nauczycielskiej. W latach okupacji hitlerowskiej ojciec Jerzego Tereja działał w szeregach Armii Krajowej na Rzeszowszczyźnie. Po wyzwoleniu, cała rodzina przeniosła się do Wrocławia i tam też Jerzy Terej uzyskał świadectwo dojrzałości oraz ukończył studia wyższe na Wydziale Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego. Lata nauki szkolnej i uniwersyteckiej to także początek działalności społeczno-politycznej Tereja w szeregach Związku Młodzieży Polskiej, Związku Młodzieży Socjalistycznej i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Był przewodniczącym Zarządu Wojewódzkiego ZMP, sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR, a w latach 1957–1964 sekretarzem Komitetu Centralnego Związku Młodzieży Socjalistycznej.

W latach 1964–1967 był doktorantem w Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR. W marcu 1968 r. obronił rozprawę doktorską przygotowaną pod kierownictwem prof. dr Mariana Żychowskiego, poświęconą dziejom Stronnictwa Narodowego w latach 1939–1944. Pod koniec 1967 r. rozpoczął pracę w Instytucie Historii PAN w Pracowni dziejów Polski okresu II wojny światowej kierowanej przez prof. Czesława Madajczyka. Stopień doktora habilitowanego uzyskał w 1976 r. na podstawie rozprawy traktującej o modelu organizacyjnym i politycznym Armii Krajowej. W 1977 r. powołany został na stanowisko docenta.

Debiutem naukowym Jerzego Tereja były dwie książki ogłoszone w 1971 r.; obie dotyczyły dziejów obozu narodowego. Nakładem „Wiedzy Powszechnej” ukazała się w 1971 r. pierwsza w naszej literaturze historycznej próba wstępnego, ale całościowego ujęcia dziejów Narodowej Demokracji (Idee, mity, realia. Szkice do dziejów Narodowej Demokracji). W 1971 r. „Książka i Wiedza” wydała monografię pt. Rzeczywistość i polityka. Ze studiów nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji. Było to znakomite studium obozu narodowego lat 1939–1944 – niezwykle wysoko ocenione przez historyków i wyróżnione nagrodą Wydziału I PAN oraz nagrodą „Polityki”. W 1974 r. nakładem „Wiedzy Powszechnej” wyszła pierwsza na polskim gruncie próba przedstawienia dziejów ruchu oporu w Europie (Europa Podziemna 1939–1945 napisana wspólnie z Eugeniuszem Duraczyńskim).

Na początku lat 70. Jerzy Janusz Terej przystąpił do gruntownych badań nad dziejami Armii Krajowej, czego owocem stała się wydana w 1978 r. przez Ossolineum monografia Na rozstajach dróg. Ze studiów nad obliczem i modelem Armii Krajowej. Również i ta książka spotkała się z najwyższym uznaniem środowiska naukowego: otrzymała w 1979 r. nagrodę sekretarza naukowego PAN oraz nagrodę „Polityki”.

Prócz tych podstawowych publikacji, Jerzy Janusz Terej ogłaszał też rozprawy naukowe na łamach „Dziejów Najnowszych” (o dorobku w zakresie badań nad dziejami tajnej oświaty w Polsce, konspiracyjnych organizacjach młodzieżowych lat 1939–1944, początkach Związku Walki Zbrojnej), „Z pola walki” (o stosunku Armii Krajowej do konspiracyjnego ruchu lewicowego), a także w pracach zbiorowych. Trwałą znaczącą cząstką dorobku naukowego J. J. Tereja pozostaną liczne biogramy działaczy Polski Podziemnej przygotowane dla Polskiego Słownika Biograficznego.

Obok badań naukowych, drugą pasją Jerzego Janusza Tereja stała się publicystyka historyczna. Jego stały felieton historyczny pomieszczany od 1971 r. na łamach „Literatury” przyciągał uwagę czytelników wielkim zaangażowaniem i nieprzeciętnym piórem. Część dorobku publicystycznego J. J. Tereja znalazła się w wydanym przez „Czytelnik” w 1975 r. zbiorze szkiców i felietonów historycznych zatytułowanych Spotkania z Klio. W ostatnich latach swojego życia sporo ważących tekstów zamieścił na łamach „Polityki” (choćby szkic o Romanie Dmowskim), „Literatury” (m.in. obszerny esej o drogach polskiej rewolucji) i innych czasopism.

Przez wiele lat był członkiem Komitetu Redakcyjnego kwartalnika „Dzieje Najnowsze”, uczestniczył też aktywnie w pracach Komisji historii II wojny światowej Komitetu Nauk Historycznych PAN. Od jesieni 1978 r. prowadził seminarium doktoranckie w Mazowieckim Ośrodku Badań Naukowych w Siedlcach. Sposobił się do pisania kolejnej, ważnej monografii. Nagła śmierć 28 sierpnia 1979 r. przekreśliła wszystkie plany.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Eugeniusza Duraczyńskiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 87, z. 2, 1980, s. 563–564. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/17614.

Więcej również m.in. we wspomnieniu prof. dr. hab. Czesława Madajczyka, opublikowanym w „Dziejach Najnowszych” 11, z. 4, s. 73–74, dostępnym on-line w otwartym dostępie w RCIN pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/62614.