Leskiewiczowa Janina (1917–2012)

 

Janina Leskiewiczowa

1917–2012

Urodziła się 15 września 1917 r. w Olszanie na Ukrainie, koło Białej Cerkwi, jako córka Stanisława Edwarda Gawińskiego i Adeli ze Stecewiczów. Jej ojciec Stanisław Gawiński, prawnik, absolwent Uniwersytetu Kijowskiego, był adwokatem w Kijowie, a w czasie wojny pracował w administracji dóbr Marii Branickiej. Dom jej dziadków, Romualda i Julii z Formińskich Gawińskich, był ważnym ośrodkiem życia kulturalnego i towarzyskiego w Kijowie początków XX w.

Po rewolucji w Rosji Janina Leskiewiczowa z rodziną przeniosła się do niepodległej Polski. W Warszawie Janina uczęszczała do Gimnazjum im. Juliusza Słowackiego, gdzie w 1935 r. zdała maturę. W szkole działała w harcerstwie i była współorganizatorką 3. Warszawskiej Żeńskiej Drużyny Harcerskiej (WŻDH) powołanej do życia w gimnazjum w roku szkolnym 1931/32.

W latach 1935–1939 studiowała historię na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie uzyskała tytuł magistra filozofii w zakresie historii gospodarczo-społecznej. Pracę magisterską, pt. „Przywileje książęce i królewskie dla Warszawy i mieszczan warszawskich (do 1572 r.)”, napisała pod kierunkiem prof. Stanisława Arnolda. W czasie studiów, od 1 października 1938 r. do 30 czerwca 1939 r., pracowała w Muzeum Narodowym w Warszawie jako przewodnik po wystawach. W listopadzie 1939 r. wyszła za mąż za Zbigniewa Leskiewicza (1916–1987), który w czasie kampanii wrześniowej był podporucznikiem 36. pułku piechoty w Warszawie.

W czasie wojny na tajnych kompletach udzielała lekcji historii, a od września 1943 r. do wybuchu powstania warszawskiego uczyła historii w Miejskiej Szkole Handlowej. Dopiero po zakończeniu wojny, w marcu 1945 r., Janina Leskiewiczowa wróciła do pracy w szkole. W Państwowym Gimnazjum i Liceum Handlowym przy ul. Górnośląskiej uczyła do 30 czerwca 1946 r.

W styczniu 1946 r. rozpoczęła pracę na Uniwersytecie Warszawskim jako starsza asystentka w Seminarium Historii Gospodarczo-Społecznej kierowanym przez Stanisława Arnolda. 6 grudnia 1949 r. uzyskała tytuł doktora nauk humanistycznych na podstawie pracy „Pracownicy umysłowi Warszawy w latach popowstaniowych”, która w 1961 r. po uzupełnieniu została wydana pod zmienionym tytułem Warszawa i jej inteligencja po powstaniu styczniowym 1864–1870.

W roku akademickim 1948/1949 prowadziła ćwiczenia z historii gospodarczo-społecznej na Wyższym Studium Nauczycielskim, a w latach 1951–1952 ćwiczenia z tego zakresu dla studentów Wydziału Socjologicznego UW. W grudniu 1952 r. została mianowana adiunktem. W 1953 r. przeszła do pracy w nowo powstałym Instytucie Historii PAN, do działu drugiego zajmującego się historią Polski w latach 1764–1864. 27 maja 1955 r. uzyskała tytuł docenta, 27 lipca 1966 r. profesora nadzwyczajnego, a 3 lutego 1983 r. tytuł profesora zwyczajnego. W latach 1969–1975 była kierownikiem Pracowni Badań Struktur Społecznych. Przez wiele lat była członkiem Rady Naukowej IH PAN. 30 listopada 1987 r. przeszła na emeryturę. Nie przerwała jednak swojej pracy w IH PAN – regularnie uczestniczyła w zajęciach Pracowni Dziejów Klas Posiadających prowadzonej przez prof. Ryszarda Kołodziejczyka.

Od 1956 r. prof. Leskiewiczowa współpracowała z Instytutem Kultury Materialnej PAN. Efektem współpracy było m.in. wydawnictwo pod Jej redakcją Studia z Dziejów Gospodarstwa Wiejskiego w Polsce (1957–1970). Była także współredaktorem „Kwartalnika Historii Kultury Materialnej” (1955–1970).

Pracowała w Polsko‑Węgierskiej Komisji Historycznej przy Wydziale Nauk Społecznych PAN (współprzewodnicząca 1970–1987) i Komisji Koordynacji Badań nad Dziejami Wsi (przewodnicząca 1969–1980). Działała w Polskim Towarzystwie Historycznym (członek honorowy od 1991 r.) i Towarzystwie Miłośników Historii (prezes 1989–1990). Była współorganizatorką Konserwatorium Historii Kultury (Studium Kultury Chrześcijańskiej) przy kościele św. Trójcy w Warszawie w latach 1982–1989, a także redaktorem lub współredaktorem większości publikacji, które powstały w ramach działalności tej placówki kulturalnej. Była członkiem „Solidarności”. Została mianowana honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego.

Janina Leskiewiczowa była odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1956) i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski nadanym przez prezydenta RP Bronisława Komorowskiego z okazji jubileuszu dwudziestolecia Polskiego Towarzystwa Ziemiańskiego (27 grudnia 2011 r.). W 2006 r. z okazji stulecia Towarzystwa Miłośników Historii otrzymała w uznaniu za wkład w kulturę polską medal Gloria Artis przyznany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Janina Leskiewiczowa miała szerokie zainteresowania naukowe, ale przede wszystkim zajmowała się zagadnieniami położenia ludności wiejskiej i gospodarki wielkiej własności w okresie XVIII–XIX w., tj. okresu panowania systemu folwarczno-pańszczyźnianego, a także problemami dotyczącymi przemian społeczeństwa. Wyniki prac publikowane były głównie w formie artykułów i recenzji w pismach historycznych oraz jako osobne studia monograficzne. Odrębnych pozycji książkowych wydała niewiele, ale była redaktorem lub współredaktorem ponad 30 tomów wydawnictw seryjnych, zbiorowych, o charakterze źródłowym lub monograficznym. Jej bibliografia naukowa liczy ponad 170 pozycji. Ponadto uczestniczyła w życiu naukowym polskim i zagranicznym. Występowała na wielu konferencjach.

Wśród Jej prac naukowych bardzo ważne miejsce zajmuje słownik Ziemianie polscy XX wieku, który jest efektem prac prowadzonych po 1989 r. przez zespół naukowy (z 10 tomów dotąd wydanych siedem jest pod redakcją prof. Leskiewiczowej), a także Próba analizy gospodarki dóbr magnackich w Polsce (1964), Przemiany społeczne w Królestwie Polskim 1815–1864 (red. I współautorstwo z Witoldem Kulą, 1979), Obraz Królestwa Polskiego w okresie konstytucyjnym (1984) i Sejm Królestwa Polskiego 1816–1830 (współwyd. Franciszka Ramotowska, 1995). Ponadto jako edytor źródeł do dziejów wsi wydała m.in: Supliki chłopskie z XVIII w. (przy współpracy Jerzego Michalskiego, 1954) i Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII–XIX wieku (1958), a jako redaktor i współredaktor wydawnictw dotyczących XVIII i XIX w.: Warszawa XIX wieku. 1795–1918 (1970–1974) i Społeczeństwo Królestwa Polskiego. Społeczeństwo Polskie XVIII i XIX wieku (1974, 1982, 1987 i 1991).

Janina Leskiewiczowa zmarła w Warszawie 7 lipca 2012 r. Została pochowana 16 lipca na Starych Powązkach w kwaterze L, rząd I, grób 7.

 

Więcej we wspomnieniach: Barbary Konarskiej, opublikowanym w „Kwartalniku Historycznym” 120, z. 3, 2013, s. 646–649, który jest dostępny on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/55654, oraz Tadeusza Epszteina, opublikowanym w „Studiach z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 48, 2013, s. 413–417, dostępnym on-line w otwartym dostępie pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/59340.

Bibliografię prac prof. Janiny Leskiewiczowej zestawił i opublikował Tadeusz Epsztein w: O polskich elitach raz jeszcze. Studia ofiarowane Profesor Janinie Leskiewiczowej z okazji dziewięćdziesiątych urodzin, Warszawa 2007, s. XV–XXXII.