Kosim Jan Tadeusz (1924–1991)

 

Jan Tadeusz Kosim

1924–1991

Urodził się 26 listopada 1924 r. w Warszawie jako syn Edwarda, oficera Policji Państwowej, i Zofii z domu Nadratowskiej.

Uczył się w Gimnazjum Miejskim w Żyrardowie. W czasie okupacji pracował jako robotnik w Zakładach Żyrardowskich, jednocześnie ucząc się na kompletach, na których uzyskał w 1943 r. świadectwo dojrzałości. W latach 1939–1942 ukrywał się przed gestapo w związku z działalnością brata Jerzego, członka ruchu oporu. Studia podjął na konspiracyjnym Uniwersytecie Ziem Zachodnich, które musiał przerwać w 1944 r. z powodu grożącego mu aresztowania.

W latach 1943–1944 walczył w szeregach AK jako kapral podchorąży. W listopadzie 1944 r. został aresztowany przez NKWD; do kwietnia 1945 r. przebywał w obozie dla internowanych w Skrobowie koło Lubartowa, a następnie do września 1945 r. w obozie pracy przymusowej w Dubowce (koło Stalinogorska) w ZSRR. Po powrocie do kraju rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, które ukończył w 1949 r. W czasie studiów pracował jako nauczyciel w szkole powszechnej ss. Elżbietanek w Otwocku.

W 1949 r. podjął pracę w Muzeum Pracy i Rozwoju Społecznego, gdzie gromadził materiały na wystawę dotyczącą ruchów narodowych i narodowowyzwoleńczych oraz dotyczących położenia chłopów w zaborze rosyjskim w XIX w. W latach 1950–1968 pracował w Muzeum Historycznym Miasta Stołecznego Warszawy, na stanowisku kustosza–kuratora Działu Historii Warszawy XIX i XX w., później tylko XIX w. Był współautorem i współorganizatorem wielu zorganizowanych przez to Muzeum czasowych wystaw, takich jak: „Warszawa w walce 1939–1945” (1957), „W stulecie Powstania Styczniowego” (1963), „Varsavia e Italiani a Varsavia” (eksponowanej w Rzymie w 1967 r.) i innych. Zainicjował wówczas zespołowe badania nad życiem społeczno-gospodarczym Warszawy w 1. poł. XIX w., wykorzystując w nich akta notarialne. Akta te, przechowywane w zbiorach Archiwum Państwowego m.st. Warszawy i Województwa Warszawskiego, pochodzące z 92 kancelarii notarialnych, liczyły kilka tysięcy woluminów. Kwerenda objęła 34 kancelarie z lat 1808–1863; w jej wyniku sporządzono około 30 tys. regestów. Celem kwerendy było zarejestrowanie akt dotyczących rzemiosła, przemysłu, handlu, budownictwa, sztuki i kultury. Z tego kierunku zainteresowań powstała praca doktorska J. Kosima pt.: „Warszawskie przedsiębiorstwo liwerunków wojskowych »Ignacy Neumark et Compagnie« (1812–1838). Z dziejów kształtowania się burżuazji”, przygotowana pod kierunkiem prof. dr Stanisława Herbsta i obroniona w 1968 r. na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, opublikowana następnie pt.: Losy pewnej fortuny. Z dziejów burżuazji warszawskiej w latach 1807–1830 (1972). Była ona poświęcona dostawom wojskowym w dobie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego jako jedynemu ze źródeł powstawania kapitału handlowego i finansowego oraz kształtowania się wielkich fortun warszawskiego mieszczaństwa.

W 1968 r. podjął pracę w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, początkowo w Pracowni Dziejów Warszawy. Zajął się badaniami nad dziejami Warszawy w okresie zaboru pruskiego. W oparciu o na ogół niewykorzystane przez historyków źródła archiwalne proweniencji pruskiej oraz uzupełniające studia w Berlinie i Dreźnie zrodziła się także Jego rozprawa habilitacyjna pt. „Okupacja pruska i ruch narodowo-wyzwoleńczy w Warszawie w latach 1796–1806”, na podstawie której w 1975 r. przeprowadził w Instytucie przewód habilitacyjny. Praca ta ukazała się drukiem, pt. Okupacja pruska i konspiracje rewolucyjne w Warszawie 1796–1806 (1976). Na podstawie zebranego do niej materiału powstała też później popularno-naukowa książka J. Kosima Pod pruskim zaborem. Warszawa w latach 1796–1806 (1980). W rozprawie położył szczególny akcent na funkcjonowanie pruskiej władzy zaborczej, jej strukturę organizacyjną, a zwłaszcza na rolę specjalnie rozbudowanego w Warszawie garnizonu wojskowego.

Badania nad dziejami okupacji pruskiej stały się dla Niego impulsem do rozszerzenia swych zainteresowań badawczych na problematykę dziejów Niemiec i stosunków polsko-niemieckich w pierwszej połowie XIX w. W 1975 r. przeszedł do pracy w Pracowni Dziejów Myśli Społecznej i Struktur Politycznych IH PAN, gdzie głównym przedmiotem Jego badań stały się dzieje kontaktów między polskimi a niemieckimi środowiskami i ruchami demokratycznymi, przede wszystkim w okresie od powstania listopadowego do rewolucji 1848/49 r.

Od 1972 r. do końca jej istnienia był sekretarzem polskiej grupy bilateralnej Komisji Historyków Polski i NRD, działającej przy Akademiach Nauk obu krajów. Rozwinął szeroko zakrojone badania źródłowe, którymi objął zbiory archiwalne i biblioteczne znajdujące się w obu państwach niemieckich (w Merseburgu, Dreźnie, w obu Berlinach, Stuttgarcie, Getyndze, Marburgu i Koblencji), zgromadził obszerne materiały do dziejów stosunków polsko-niemieckich, dziejów emigracji polskiej w Dreźnie, jej związków z rewolucją 1848/49 r., przygotowywał materiały do monografii cmentarza polskiego w Dreźnie. Nawiązał bliskie naukowe kontakty z nauką historyczną obu państw niemieckich. Z badań tych powstała długa seria prac, które zapewniły J. Kosimowi międzynarodową pozycję naukową. W tej dziedzinie na uwagę zasługuje publikacja książkowa, którą Jan Kosim wydał wspólnie z H. Bleiberem, pt. Dokumente zur Geschichte der deutsche-polnischen Freundschaft 1830–1832 (Berlin 1982, ss. 514). To wydawnictwo źródłowe, które zawiera 329 dokumentów, jest bogatym zbiorem materiałów proweniencji polskiej i niemieckiej. Jednak najobszerniejszym i najważniejszym w dorobku Autora dziełem, które zrodziło się z tego kierunku zainteresowań badawczych, była książka Przeciw Świętemu Przymierzu. Z dziejów współpracy demokratów polskich i niemieckich w latach trzydziestych XIX w. (1988).

Od 1956 r. J. Kosim działał w Towarzystwie Miłośników Historii, w którym w latach 1968–1976 był przewodniczącym Sekcji Historii Warszawy. Od 1956 r. był członkiem Stowarzyszenia Marynistów Polskich. Był także członkiem Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Włoskiej, ZAiKS-u, Stowarzyszenia Autorów Dzieł Naukowych i Instytutu Zachodniego oraz w wielu zagranicznych, w tym w Towarzystwie Naukowym im. Jabłonowskich w Lipsku i Centro Napolatano di Studi Mazziniani w Neapolu. Od 1989 r. działał w Stowarzyszeniu Żołnierzy Armii Krajowej. W 1990 r. uzyskał tytuł naukowy profesora. Otrzymał wiele wyróżnień i nagród za prace naukowe, m. in. dwukrotnie Nagrodę Sekretarza Naukowego PAN (1975 i 1981). Pośmiertnie został odznaczony Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari.

Zmarł nagle w Warszawie 14 maja 1991 r.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia prof. Andrzeja F. Grabskiego, uzupełnioną o informacje z wniosku o nadanie tytułu naukowego profesora z 7 kwietnia 1989 r., znajdującego się w Archiwum IH PAN, oraz z tekstu prof. Janusza Durki. Wspomnienie prof. A.F. Grabskiego ukazało się w „Kwartalniku Historycznym” 99, z. 3, 1992, s. 165–167. Jest ono dostępne on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/16361. Drugie wspomnienie, prof. J. Durki, zostało opublikowane w „Almanachu Muzealnym” 5, 2007, s. 343–345. Zostało udostępnione w otwartym dostępie pod linkiem: http://mazowsze.hist.pl/files/Almanach_Muzealny/PDF_bez_tytulowych/Almanach_Muzealny-r2007-t5/Almanach_Muzealny-r2007-t5-s343-345/Almanach_Muzealny-r2007-t5-s343-345.pdf