Wilder Jan Antoni (1909–1961)
Jan Antoni Wilder
1909–1961
Urodził się 11 lutego 1909 r. w Warszawie. Ojciec był znanym antykwariuszem i księgarzem, miłośnikiem książki i zbieraczem sztuki, znawcą historii grafiki polskiej i powszechnej.
Ukończył w 1927 r. Gimnazjum im. M. Reja, a w 1931 z najlepszymi wynikami dwie wyższe uczelnie: Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Warszawskiego oraz Szkołę Nauk Politycznych, gdzie również poświęcił się studiom historycznym. Brał udział w seminarium Stanisława Arnolda na UW i Juliana Edmunda Makowskiego w SNP, by przejść z kolei, po służbie wojskowej w Szkole Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, na seminarium Marcelego Handelsmana. W czasie studiów akademickich angażował się czynnie w demokratycznym ruchu młodzieży, szczególnie w Związku Pacyfistycznych Organizacji Młodzieży i Akademickim Związku Wolnomyślicieli.
Pięknym nawiązaniem do tradycji najbardziej postępowej broni w Polsce XVIII w. zarówno w sztuce wojennej, jak w poglądach jej żołnierzy, była pierwsza rozprawka Wildera Z dziejów Głównej Szkoły Artylerii w Warszawie („Rocznik Szkoły Podch. Rez. Artylerii” 1931/32). Wstępnym przygotowaniem do dysertacji doktorskiej były prace seminaryjne skupione wokół zagadnień ekonomicznych Polski i międzynarodowych w dobie I rozbioru. Bezpośrednio po ukończeniu studiów ogłosił Wilder parę innych drobniejszych prac źródłowych z tematyki XVIII w.: Dyplomacja angielska wobec odebrania Polsce dostępu do morza („Polityka narodów” 1935), a także ruchliwości poczynań antyrozbiorowych Poniatowskiego – Polski projekt budowy Kanału Bydgoskiego („Przegląd Bydgoski”, 1936) i Projekt odbudowy portu pod Połągą („Rocznik Gdański”, 1935–1936). Żywo interesując się sprawą dostępu Polski do morza i stosunkami polsko-niemieckimi nie tylko w przeszłości, lecz także w XX w., drugą serię studiów poświęcił J. A. Wilder zagadnieniem współczesnym. Wyróżnić w nich trzeba zwięzłe studium zawarte w zbiorowej księdze Instytutu Bałtyckiego: Stosunki gospodarcze Prus Wschodnich (Toruń 1936). Krytycznie analizując materiały źródłowe i opracowania niemieckie, przedstawił w nim upadek gospodarczy tej prowincji w XIX w. Rzecz ta ukazała się również, nieco skrócona, w tłumaczeniu angielskim (1937). Równocześnie zorganizował tzw. Studium Niemieckie przy Polskim Związku Zachodnim, mające na celu ujawnienie istotnego stosunku hitleryzmu do Polski.
Dysertację doktorską pt. Traktat handlowy polsko-pruski z r. 1775. Gospodarcze znaczenie utraty dostępu do morza ukończył Jan Antoni Wilder w seminarium M. Handelsmana w 1935 r. Ukazała się ona drukiem dwa lata później w wydawnictwach Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Przedmiotem tej książki, opartej na archiwach polskich i berlińskich, jest głównie antypolska polityka Prus i akcja dyplomatyczna obu państw, historia debat i później jeszcze silniej w stosunku do Rzeczypospolitej eksploatatorskiego wykonywania traktatu przez Prusy.
W 1936 r. wyjechał Wilder na dalsze studia archiwalne i biblioteczne do Londynu i Paryża. W „The Slavonic Review” ogłosił artykuł na temat kulis sprawy gdańskiej (1937). Do kraju wrócił pod sam koniec 1937 r. Podjął pracę w delegaturze warszawskiej Polskiej Konwencji Węglowej i Unii Przemysłu Górniczo-Hutniczego. Niezależnie od tego przygotował większą rozprawę na temat stosunku Gdańska do Prus w przeddzień Kongresu Wiedeńskiego.
J. A. Wilder odbył kampanię wrześniową, po czym przebywał w niewoli niemieckiej w obozach jenieckich w Stargardzie, Choszcznie i Dobiegniewie (Woldenberg). Zajmował się tam pracą oświatową i współdziałał w prasie obozowej.
Po powrocie do Warszawy w marcu 1945 r. objął Wilder stanowisko naczelnika wydziału, wkrótce dyrektora Biura Ziem Zachodnich początkowo przy Prezydium Rady Ministrów, następnie Ministerstwie Administracji. Sprawie Ziem Zachodnich i granicy na Odrze i Nysie odtąd poświęcił się całkowicie. Nie uległo to nawet zmianie w związku ze skierowaniem go z kolei do Ambasady RP w Londynie w charakterze przedstawiciela Biura Prac Kongresowych w MSZ. Tam napisał i ogłosił książeczkę The Polish Regained Provinces, którą poprzedził wstępem W. J. Rose (1948). Po zwolnieniu ze służby zagranicznej, od połowy 1948 r. pracował znów w Warszawie w Polskim Instytucie Spraw Międzynarodowych.
1 grudnia 1954 r. podjął pracę w Instytucie Historii PAN, w dziale Historii Powszechnej. Tytuł docenta otrzymał 28 czerwca 1956 r. Wykazał wiele zainteresowania dla rozwoju Instytutu. Wziął udział także w społecznym życiu jego pracowników. Poświęcał się wprowadzaniu do naszej nauki nowoczesnych założeń i środków badawczych oraz sprawie nowej, międzynarodowej pozycji Polski. W Instytucie wykonał m. in. w związku z planowaną pierwotnie konferencją, która miała omówić zagadnienia dziejów powszechnych i ich uprawy, obszerny przegląd dotychczasowych badań polskich w tej dziedzinie.
W tym czasie podjął J. A. Wilder współpracę autorską, jak również w obrębie komitetu redakcyjnego, z „Kwartalnikiem Historycznym”. Najciekawszy i pełen finezji jest artykuł recenzyjny Wildera z głośnej książki amerykańskiego dyplomaty i znawcy historii najnowszej G. F. Kennana (Soviet-American Relations 1917–1920), gdzie historyk sięgnął do głębszej warstwy kulis polityki i dyplomacji (1958).
Przez szereg lat brał J. A. Wilder aktywny udział w pracach Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Historycznego.
W 1959 r., będąc na urlopie bezpłatnym w IH PAN, wyjechał do Londynu, by od nowa rozwinąć prace Instytutu Kultury Polskiej.
Zmarł 2 maja 1961 r. w Hammersmith.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Bogusława Leśnodorskiego, które pierwotnie ukazało się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 68, z. 3, 1961, s. 843–846. Jest ono dostępne on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/33009.
