Kowalska-Kossobudzka Halina (1930–2002)
Halina Kowalska-Kossobudzka
1930–2002
Halina Kowalska urodziła się 26 września 1930 r. w Pabianicach. Jej ojcem był inżynier leśnik; matka, Elżbieta z Kotlickich, zmarła w czasie II wojny światowej. Co wiadomo z relacji Haliny Kowalskiej, która dość niechętnie wracała we wspomnieniach do lat okupacji hitlerowskiej. Nie zabrakło w nich ani przymusowej i ciężkiej pracy w fabryce, ani też paromiesięcznego pobytu w niemieckim więzieniu – w chwili zakończenia działań wojennych przyszła badaczka dziejów polskiej reformacji nie miała jeszcze piętnastu lat!
Po przeniesieniu się wraz z ojcem i jego drugą żoną do Krakowa Halina Kowalska, ukończywszy w 1948 r. liceum im. Heleny Kaplińskiej, wstąpiła na Uniwersytet Jagielloński, na którym w latach 1948–1952 studiowała historię. Jej mistrzem naukowym był wybitny znawca dziejów politycznych XVI i XVII w., Kazimierz Lepszy.
Jak wiadomo, z tak licznych prac magisterskich z zakresu historii tylko niewielki procent zostaje uznany za godny druku. To właśnie wyróżnienie spotkało rozprawę magisterską Haliny Kowalskiej, zatytułowaną „Zagadnienie dziesięcin w rozwoju reformacji polskiej”. Przeznaczona pierwotnie do pisma „Reformacja w Polsce” ukazała się ostatecznie, choć z pewnym opóźnieniem i w znacznym skrócie, w jego kontynuacji „Odrodzeniu i Reformacji w Polsce” (t. 1, 1956), roczniku wychodzącym wówczas pod redakcją Kazimierza Lepszego. W wersji drukowanej nosi ona tytuł: Walka o dziesięciny na sejmach egzekucyjnych w latach 1562–1565.
Już w okresie studiów uniwersyteckich Halina Kowalska rozpoczęła pracę zawodową najpierw w Dziale Oświatowym Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a następnie (przez pół roku) w Muzeum Historycznym m. Krakowa, aby od 1 stycznia 1953 r. przejść do krakowskiej pracowni Zakładu Dokumentacji świeżo powstałego Instytutu Historii PAN. Tu też pracowała aż do śmierci, stając się stopniowo jednym z filarów wznowionego w 1957 r. „Polskiego Słownika Biograficznego”.
Halina Kowalska, zgodnie ze swoimi kwalifikacjami i zainteresowaniami badawczymi, objęła w „Słowniku” opiekę nad XVI i XVII stuleciem. Przejawiła się ona przede wszystkim jej wkładem autorskim, wyrażającym się w opracowaniu kilkudziesięciu biogramów postaci zasłużonych nie tylko dla ruchu reformacyjnego, ale i dla życia politycznego i umysłowego doby Odrodzenia oraz Baroku. Były to wszystko życiorysy nie tylko podsumowujące aktualny stan badań, ale i uwzględniające wyniki jakże czasochłonnych własnych kwerend Autorki. Większość z nich, zaopatrywanych na końcu w referencje bibliograficzne, można by określić mianem minimonografii. Biogramy te, wydane oddzielnie, złożyłyby się z pewnością na kilka tomów, mogących stanowić podstawę przewodu habilitacyjnego, na który ich Autorka nigdy się jednak nie zdecydowała.
O wiele więcej czasu zajmowało Halinie Kowalskiej przygotowanie do druku biogramów szesnasto- i siedemnastowiecznych, opracowywanych przez innych autorów. Był to czasochłonny, ofiarny, a zarazem anonimowy trud. Docenili go w pełni kolejni naczelni redaktorzy tego „Słownika”. Halina Kowalska w PSB doszła do stanowiska zastępcy naczelnego redaktora.
Prace biograficzne, pod własnym i cudzym nazwiskiem, sprawiały, iż robienie doktoratu musiało tak znacznie przeciągnąć się w czasie. Choć już w 1954 r. rozpoczęła Ona prace nad rozprawą doktorską, to jednak sfinalizowała je dopiero w roku 1968, zmieniając po drodze temat pracy doktorskiej. Z ideologii społeczno-politycznej średniej szlachty i jej antymagnackiego ostrza zamienił się on w rozprawę Działalność reformatorska Jana Łaskiego w Polsce, 1556–1560 (druk: Wrocław 1969). Był to zresztą jedyny chyba z przywódców naszego ruchu reformacyjnego, który zyskał międzynarodową sławę (jako John a Lasco). Praca ta doczekała się drugiej edycji w 1999 r., do której Halina Kowalska wprowadziła wiele cennych uzupełnień. Książka zyskała bardzo pozytywne recenzje w periodykach naukowych, podobnie zresztą jak i wystąpienie Haliny Kowalskiej-Kossobudzkiej na sesji z 1999 r. poświęconej koryfeuszowi naszego protestantyzmu (Wpływ Jana Łaskiego na kształtowanie się reformacyjnego Kościoła w Małopolsce, druk w pracy zbiorowej Jan Łaski, 1499–1560. W pięćsetlecie urodzin, red. W. Kriegseisen i P. Salwa, Warszawa 2001). Omówionemu powyżej dorobkowi towarzyszyły liczne recenzje Haliny Kowalskiej, ogłaszane przede wszystkim na łamach „Odrodzenia i Reformacji w Polsce”. Potrafiła także wygospodarować czas na komentarze historyczne do jakże rozległej korespondencji Andrzeja Dudycza (1533–1589), wybitnego humanisty i polityka, wychodzącej pod redakcją Lecha Szczuckiego.
Halina Kowalska uczestniczyła w wielu konferencjach zarówno w charakterze referenta, jak i dyskutanta. Jej zainteresowania wychodziły daleko poza sferę prac nad kolejnymi tomami „Słownika”, jak również poza XVI i XVII stulecie. Interesowała się żywo teatrem i literaturą piękną, a także aktualnym życiem politycznym. Dała temu dowód, uczestnicząc w pracach zrazu legalnej, a następnie surowo zwalczanej „Solidarności”. Promieniowała pogodą ducha, nieskłonna do dzielenia się swoimi kłopotami, a w ostatnich miesiącach życia i cierpieniami, z otoczeniem. Cechowała Ją życzliwość dla ludzi, z którą godziła nieraz surowe, ale zawsze sprawiedliwe sądy recenzenckie. Taką też pozostanie w naszej pamięci.
Zmarła 19 marca 2002 r.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Janusza Tazbira, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 110, z. 1, 2003, s. 173–175. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/17796.
Więcej także we wspomnieniu prof. dr. hab. Lecha Szczuckiego, zamieszczonym w „Odrodzeniu i Reformacji” 46, 2002, s. 237–239, także dostępnym on-line w RCIN: http://rcin.org.pl/publication/43868 (otwarty dostęp).
