Falniowska-Gradowska Alicja (1924–2020)
Alicja Falniowska-Gradowska
1924–2020
Urodziła się 10 stycznia 1924 r. w Brańsku Podlaskim, w rodzinie inteligenckiej, w domu o tradycjach powstańczych i legionowych. Dziadek był zesłańcem na Sybir, a ojciec oficerem legionistą, jeńcem sowieckim w 1939 r., więźniem Łubianki oraz łagrów Sachalina i Kazachstanu.
Szkołę podstawową i średnią – Prywatne Gimnazjum im. Leonii Rudzkiej – ukończyła w Warszawie. Tam też mieszkała, gdy wybuchło powstanie w 1944 r. Wraz z matką i siostrą przeżyły trudne popowstaniowe losy, zanim poprzez obóz w Pruszkowie przedostały się do krewnych w okolice Miechowa, a następnie do Krakowa. Sytuację pogarszał lęk i niepewność o los męża i ojca – Fryderyka Fiałkiewicza, żołnierza I i II wojny światowej, więźnia łagrów sowieckich, z których powrócił dopiero w 1947 r.
W 1946 r. podjęła studia na Wydziale Rolnym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1951 r. uzyskała magisterium w zakresie ekonomii i historii gospodarczej. Temat Jej pracy magisterskiej, napisanej pod kierunkiem prof. Stefana Inglota, brzmiał: „Uwarstwienie ludności wiejskiej w Polsce w XVI wieku”.
Studia aspiranckie odbyła przy Katedrze Historii Nowożytnej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rozprawę doktorską pt. „Powinności chłopów na rzecz dworu w królewszczyznach województwa krakowskiego w II połowie XVIII wieku” złożyła u swojej promotorki prof. dr Celiny Bobińskiej w 1960 r., jednak dopiero w maju 1962 r. obroniła ją, otrzymując stopień doktora na Uniwersytecie Jagiellońskim.
W latach 1956–1995 pracowała w Instytucie Historii PAN, początkowo w Pracowni Badań Agrarnych, a od 1968 r. byłą związana na stałe z Zakładem Historii Rzeczypospolitej Szlacheckiej IH PAN, kierowanym wówczas przez prof. Andrzeja Wyczańskiego.
Habilitację uzyskała w 1971 r. także w IH PAN, a tytuł profesora w 1987 r.
W 1967 r. odbyła staż w École Pratique des Hautes Études w Paryżu, a także staże naukowe w Wiedniu (1972, 1983, 1986, 1990). Badania archiwalne przeprowadzała także w Budapeszcie, Kijowie i Lwowie. Uczestniczyła w międzynarodowych kongresach, m.in. w Budapeszcie (1973, 1976), Edynburgu (1977), Wiedniu (1983) i Jerozolimie (1989). Od 1975 r. była członkiem Międzynarodowej Komisji Metrologii Historycznej, Komitetu Wydawnictw Źródłowych PAN (1972–1982) oraz Komisji Nauk Historycznych PAN w Krakowie (1966–1996), a także członkiem komitetu redakcyjnego „Krakowskiego Rocznika Archiwalnego” (2001–2009).
Profesor Alicja Falniowska-Gradowska zajmowała się głównie historią społeczno-gospodarczą Polski XVI–XVIII w., metrologią historyczną, dziejami wsi oraz urzędami w Rzeczypospolitej. Za swoich najważniejszych mistrzów uważała profesorów Stefana Inglota i Leonida Żytkiewicza, a do grona Jej licznych przyjaciół zaliczali się znakomici historycy, m.in. Andrzej Wyczański, Jakub Goldberg oraz Aleksander Gieysztor. Jej praca była skoncentrowana wokół problematyki społecznej i gospodarczej Małopolski oraz wydawania źródeł historycznych.
Znaczącą pozycję w dorobku naukowym Profesor Alicji Falniowskiej-Gradowskiej zajmują lustracje królewszczyzn województwa krakowskiego z lat 1659–1664, 1765 oraz 1789, wydawane kolejno w latach 1962, 1963, 1975 oraz pozycje z tego cyklu: Lustracje dóbr krakowskich XVI–XVIII w. Małopolska (wraz z Franciszkiem Leśniakiem, 2004). Była też współautorką Spisów urzędników województw krakowskiego (we współpracy ze Stanisławem Cynarskim, 1990) oraz sandomierskiego (we współpracy z Krzysztofem Chłapowskim, 1993). Była również autorką edycji źródłowych: Wjazd, koronacja, wesele Najjaśniejszej Królowej Jej Mości Cecylii Renaty w Warszawie roku 1637 (1991) oraz biskupa Adama Stanisława Krasińskiego Listy do Urszuli z Morsztynów Dembińskiej (1789–1790) (2004).
Napisała kilka naukowych monografii, na czele z książkami: Świadczenia poddanych na rzecz dworu w królewszczyznach województwa krakowskiego w drugiej połowie XVIII wieku (1964), Ostatnie lata działalności Sądu Referendarskiego Koronnego 1768–1793 (1971), Studia nad społeczeństwem województwa krakowskiego w XVIII wieku (1982), Królewszczyzny i starostowie w dawnej Rzeczypospolitej (1984) czy Ojców w dziejach i legendzie (1995). Ostatnią wydaną pozycją książkową jest Struktura własności ziemskiej i użytkowania gruntów w Galicji w cyrkułach rzeszowskim, sanockim i tarnowskim w świetle katastru józefińskiego 1785–1787 (wraz z Franciszkiem Leśniakiem, 2009).
Była także autorką licznych rozpraw i artykułów dotyczących miar nasypnych, miar ziemi oraz struktury społecznej szlachty i chłopów, wielu recenzji oraz edycji źródłowych, drukowanych w czasopismach naukowych polskich i zagranicznych.
Do najbardziej popularnych i znanych książek nie tylko w kręgu historyków, można zaliczyć Testamenty szlachty krakowskiej XVII–XVIII wieku (1997), gdzie zwróciła uwagę na dotąd niedostatecznie wykorzystywany rodzaj źródeł. Utrzymywała, że testamenty stanowią nieocenioną wartość dla historyków różnych specjalności, ciekawą lekturę dla wszystkich zainteresowanych historią, dawnym prawem, obyczajami, kulturą materialną i mentalnością.
Wszystkie publikacje Profesor Alicji Falniowskiej-Gradowskiej były poprzedzone i poparte żmudnymi badaniami źródłowymi, prowadzonymi w polskich i wiedeńskich archiwach. Znana i ceniona była jako stała bywalczyni Archiwum Narodowego, prowadząca badania głównie w Oddziale na Wawelu.
W latach 1983–1992 pracowała w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie (obecnie Uniwersytet Pedagogiczny), gdzie prowadziła wykłady, konserwatoria i seminaria magisterskie. Wypromowała kilkudziesięciu magistrów i trzech doktorów. Na uczelni tej 18 października 1999 r. odbyła się uroczystość uczczenia czterdziestolecia pracy twórczej Pani Profesor. Wtedy wręczono dedykowany Jej „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny. Prace Historyczne” (z. 203, pod red. Jerzego Gołębiowskiego). Poza zamieszczonymi w nim artykułami znalazła się charakterystyka dorobku naukowego Jubilatki pióra Feliksa Kiryka oraz bibliografia Jej prac sporządzona przez Ewę Danowską. Na uroczystości było obecne liczne grono uczniów Pani Profesor oraz przyjaciół historyków, m.in. Andrzej Wyczański z Warszawy i Jakub Goldberg z Jerozolimy.
Synem Alicji Falniowskiej-Gradowskiej jest prof. dr hab. Andrzej Falniowski (ur. 1953), pracujący na Uniwersytecie Jagiellońskim biolog malakolog, a wnukiem – Fryderyk (ur. 1981), dr matematyki, adiunkt na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie.
Zmarła 15 września 2020 r. Pogrzeb odbył się 22 września 2020 r. na Cmentarzu Rakowickim.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa dr hab. Ewy Danowskiej, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 128, z. 2, 2021, s. 679–682. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://www.rcin.org.pl/publication/242648.
