Rostworowski Emanuel Mateusz (1923–1989)
Emanuel Mateusz Rostworowski
1923–1989
Emanuel Mateusz Rostworowski urodził się 8 stycznia 1923 r. w Krakowie jako najmłodszy syn wybitnego dramaturga Karola Huberta Rostworowskiego i Róży z Popielów. W Krakowie chodził do gimnazjum im. Jana Sobieskiego, które ukończył w 1939 r. W latach okupacji po powrocie z ewakuacyjnej wędrówki przebywał na wsi w majątkach swych krewnych i tam jako samouk przerabiał kurs ówczesnego dwuletniego liceum. Maturę w tajnym nauczaniu uzyskał w 1941 r. W 1943 r. rozpoczął studia historyczne na tajnym Uniwersytecie Jagiellońskim.
W roku akademickim 1945/1946 związał się z seminarium prof. Józefa Feldmana, który powołał go na asystenta wolontariusza w Seminarium Historycznym UJ, co ułatwiło mu później objęcie (1 XII 1946) już etatowego stanowiska młodszego asystenta w Katedrze Historii Nowożytnej. Po uzyskaniu dyplomu magistra (6 IX 1947) na podstawie pracy Książę d’Aiguillon a Polska rozpoczął przygotowanie rozprawy doktorskiej Francja wobec kandydatury Stanisława Leszczyńskiego na tron polski w latach 1726–1733. Dyplom doktorski Rostworowski otrzymał 21 II 1950.
Od 1 IX 1949 do 30 IV 1955 był starszym asystentem początkowo w Katedrze Historii Nowożytnej Powszechnej, a od czerwca 1951 w Katedrze Historii Polski Nowożytnej. Dążąc do niezależności związał się od 1952 r. z prowadzonymi pod patronatem Polskiego Towarzystwa Historycznego, a później Instytutu Historii PAN, pracami nad wydawnictwem Materiałów do dziejów Sejmu Czteroletniego. Wydawnictwo to dawało możność pracy wolnej od otoczki metodologiczno-ideologicznej. W pracy tej uczestniczył aż do wydania ostatniego VI tomu poświęconego sprawie żydowskiej (1969).
Od 1 V 1955 został adiunktem w Instytucie Historii PAN, w Pracowni badań dziejów agrarnych. 30 VI 1955 otrzymał tytuł docenta, nadany przez Centralną Komisję Kwalifikacyjną dla Pracowników Nauki. 16 IV 1956 przeszedł do Pracowni edytorskiej działu II Instytutu Historii PAN.
Obok uprawianej ex officio problematyki agrarnej zajął się na własną rękę zagadnieniem reform wojskowych w drugiej połowie XVIII w. w aspekcie ich uwarunkowań społeczno-politycznych.
W sierpniu 1956 r. wyjechał po raz pierwszy za granicę na zorganizowany pod egidą UNESCO „Stage d’études franco-polonais sur la notion du progrès économique et social”. Udział w owym stażu zapoczątkował serię wyjazdów badawczych do zachodnioeuropejskich archiwów i bibliotek. Pierwszym rezultatem prowadzonych tam kwerend była wydana w 1958 r. monografia O polską koronę. Polityka Francji w latach 1725–1733, oparta na rozprawie doktorskiej, ale znacznie w stosunku do niej rozszerzona.
22 IX 1961 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego (profesora zwyczajnego 9 I 1971 r.), a 20 grudnia tegoż roku został kierownikiem pracowni stosunków międzynarodowych (jej członkiem był od 1959 r.) w dziale II Instytutu Historii PAN. Najważniejszą jednak zmianą w jego naukowej karierze było objęcie 6 VI 1964 stanowiska naczelnego redaktora Polskiego Słownika Biograficznego. W okresie jego redakcji (od połowy zeszytu 2 tomu XI) ukazało się przeszło dwadzieścia tomów Słownika, którego stale wzrastająca jakość, wyrażająca się w rozszerzaniu się zakresu informacji i ich podstawy dokumentacyjnej, rekompensuje niezrealizowanie planów (sformułowanych przez Rostworowskiego w 1970 r.) zakończenia podstawowej serii tego wielkiego dzieła w 1992 r. Wielkie zasługi Rostworowskiego dla Słownika wyrażały się nie tylko w trudach redaktorskich, ale i w autorstwie kilkudziesięciu życiorysów bardzo kompetentnie opracowanych, z których wiele wnosiło dużo nowych informacji i sądów ważnych nie tylko dla biografii danych ludzi, ale i dla historii czasów, w których działali.
Drugim obok Słownika zadaniem, które przez wiele lat absorbowało Rostworowskiego była praca nad tomem poświęconym wiekowi XVIII w wydawanej przez PWN Historii Powszechnej. Tom ów (wydany w 1977 r.), przerastający objętością pozostałe, był dziełem znakomitym. Dał klarowne i precyzyjne, oryginalne zarówno w generalną koncepcji i konstrukcji wykładu, jak i w szczegółowych ujęciach i sądach przedstawienie wszystkich dziedzin życia epoki zamkniętej latami 1700–1789.
Wyrazem uznania, jakim się cieszył, był wybór w 1979 r. na członka korespondenta PAN, a w 1989 r. na członka rzeczywistego. W 1979 r. został laureatem nagrody Fundacji Alfreda Jurzykowskiego, otrzymał też nagrodę sekretarza naukowego PAN i nagrody im. Lelewela i im. Pietrzaka. W latach 1957–1966 był sekretarzem Komisji Historycznej Oddziału PAN w Krakowie, w latach 1966–1969 zastępcą jej przewodniczącego, w latach 1969–1983 jej przewodniczącym, a od 1983 honorowym przewodniczącym. W latach 1981–1983 pełnił funkcję zastępcy sekretarza naukowego Oddziału PAN w Krakowie. Był odznaczony krzyżem kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.
Profesor Rostworowski zmarł 8 października 1989 r.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Jerzego Michalskiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 97, z. 1–2, 1990, s. 267–272. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/14670.
