Duraczyński Eugeniusz (1931–2020)

 

Eugeniusz Duraczyński

1931–2020

Urodził się 2 stycznia 1931 r. w Lichwinie w powiecie tarnowskim. Podczas okupacji, w 1942 r., ojciec został uwięziony przez Niemców w obozie koncentracyjnym Auschwitz, co rodzinę postawiło w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej. W 1945 r. wstąpił do Gimnazjum i Liceum im. Adama Mickiewicza w Tarnowie, naukę zaś ukończył, uzyskując maturę pięć lat później. W 1950 r. został skierowany do Związku Sowieckiego na studia historyczne. Odbywał je najpierw w Rostowie nad Donem, a następnie na Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym im. M.W. Łomonosowa. Studia zakończył w 1955 r. Wstąpił do PZPR w 1952 r., a po powrocie do kraju otrzymał przydział do pracy w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, na której zatrudniono go w Katedrze Podstaw Marksizmu-Leninizmu jako asystenta (od września 1955 do kwietnia 1957 r.). Po rozwiązaniu katedr marksizmu-leninizmu w 1957 r. został wysłany do Szczecina. Działał tam jako sekretarz Zarządu Wojewódzkiego Towarzystwa Szkoły Świeckiej (1957–1958) oraz jako kierownik ośrodka propagandy partyjnej PZPR (1958–1960). Znalazł się także w Zarządzie Wojewódzkim Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej (1956–1957).

W październiku 1960 r. został skierowany na studia doktoranckie do Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy Komitecie Centralnym PZPR. Tam uzyskał doktorat w styczniu 1965 r. Temat rozprawy, którą przedłożył, stanowiły zagadnienia polskiego życia politycznego pod okupacją niemiecką. Jej tytuł brzmiał: „Stosunki między głównymi ośrodkami kierowniczymi podziemia związanego z rządem emigracyjnym (1939–1945)”. W przeredagowanej wersji praca ta ukazała się drukiem w 1966 r., w Państwowym Wydawnictwie Naukowym, pt. Stosunki w kierownictwie podziemia londyńskiego 1939–1943.

W 1966 r. rozpoczął pracę w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk i z tym ośrodkiem pozostał związany do końca swej pracy naukowej, czyli blisko 40 lat. Habilitował się przed Radą Naukową IH PAN 18 grudnia 1974 r., na podstawie pracy „Rząd i Podziemie 1939–1941”. Pokłosiem tej rozprawy habilitacyjnej stała się książka Kontrowersje i konflikty 1939–1941 (Warszawa 1977).

Nominację na profesora nadzwyczajnego otrzymał w 1982 r. Profesurę zwyczajną uzyskał 8 lat później.

W IH PAN od 1994 r. był kierownikiem Pracowni Drugiej Wojny Światowej. Odszedł z tego stanowiska w 1999 r., by objąć funkcję Stałego Przedstawiciela Polskiej Akademii Nauk w Moskwie. Sprawował tę misję do 2005 r. W IH PAN – przez krótki okres – w latach 1980–1981 pełnił funkcję sekretarza Komitetu Zakładowego PZPR. W latach 1981–1983 był kierownikiem Wydziału Nauki i Oświaty KC PZPR. Wszedł także do komisji powołanej uchwałą KC PZPR w sprawie „wyjaśnienia przyczyn i przebiegu konfliktów społecznych w dziejach Polski Ludowej”. W latach 1981–1983 był zastępcą przewodniczącego tego gremium. Już w realiach zmian politycznych (tj. w lutym 1989 r.) wszedł do Komisji do spraw Upamiętnienia Ofiar Represji Okresu Stalinowskiego, którą powołano przy Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa. Był członkiem (w tym wiceprzewodniczącym) Komitetu Nauk Historycznych PAN.

W IH PAN zajmował się głównie dwoma dużymi tematami ruchem oporu na ziemiach polskich w latach II wojny światowej oraz dziejami politycznymi Polski w latach 1939–1945. Książka Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944, którą wydał w 1986 r., była jakby podsumowaniem wieloletnich dociekań wokół polityki rządu na uchodźstwie i Państwa Podziemnego w okupowanym kraju. Wpisywała się w dotychczasowe jego prace. Nie sposób pominąć także popularyzatorskiej książki napisanej wspólnie z Jerzym Januszem Terejem, Europa podziemna 1939–1945 (Warszawa 1974).

Najbardziej owocne lata w pracy naukowej Profesora Duraczyńskiego przypadły na czas po upadku PRL. Ukazały się wówczas najważniejsze jego prace: Układ Sikorski–Majski. Wybór dokumentów (Warszawa 1990); Generał Iwanow zaprasza. Przywódcy podziemnego państwa polskiego przed sądem moskiewskim (Warszawa 1989); Rząd Polski na uchodźstwie 1939–1945. Organizacja, personalia, polityka (Warszawa 1993); Polska 1939–1945. Dzieje polityczne (Warszawa 1999); Stalin. Twórca i dyktator supermocarstwa (Warszawa–Pułtusk 2012). Ostatnia książka pozostaje pierwszą i jedyną próbą biografii sowieckiego przywódcy pióra polskiego historyka. Polska 1939–1945. Dzieje polityczne to książka aspirująca do roli syntezy dziejów Polski w II wojnie światowej. Na osobną uwagę zasługuje tom studiów i szkiców, pt. Sprawy polskie minionego wieku. Szkice (Kraków 2011). Zostały w nim zebrane rozmaite teksty rozproszone, a ogłoszone drukiem na przestrzeni ponad 20 lat (już w III Rzeczypospolitej). Ze szczególnym uznaniem wspomnieć wypada kilka artykułów o Polsce w koncepcjach politycznych Stalina w kontekście 1939 r. i w warunkach II wojny światowej: Polska w polityce Moskwy latem 1939 (w: 17 września 1939. Materiały z ogólnopolskiej konferencji historyków, red. H. Batowski, Kraków 1994, s. 33–52); Polska w polityce Moskwy, 1939–1941 („Annales Universitatis Mariae Curie-Słodowska. Sectio F ” 1996, t. LI, s. 189—207); Polska w polityce Moskwy, 1943–1945 (w: Z dziejów Europy Środkowej w XX wieku. Studia ofiarowane Henrykowi Batowskiemu w 90. rocznicę urodzin, Kraków 1997, s. 171–183).

Przez 13 lat (1977–1990) kierował redakcją zasłużonego dla popularyzacji historii czasopisma „Mówią Wieki”.

W 2003 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odznaczył Profesora Duraczyńskiego Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Zmarł w Warszawie 28 października 2020 r.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Marka Kornata, która pierwotnie ukazała się w „Dziejach Najnowszych”, R. 53, z. 3, 2021, s. 257–260. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/publication/269218.