Chmielewski Stefan (1920–2008)
Stefan Chmielewski
1920–2008
Doktor Stefan Chmielewski, zmarły w Poznaniu 6 marca 2008 r., był jednym ze współtwórców Słownika historyczno-geograficznego województwa poznańskiego w średniowieczu. Urodził się 19 listopada 1920 r. w Bydgoszczy i mieszkał tam do 1939. Wysiedlony wraz z rodziną do Chełma Lubelskiego, okres wojny spędził w Lubelskiem i w okolicach Warszawy. Maturę zdał po wojnie w Bydgoszczy, a od 1948 r. mieszkał w Poznaniu, gdzie podjął studia historyczne na Uniwersytecie Poznańskim, uwieńczone w 1952 r. magisterium napisanym pod kierunkiem Henryka Łowmiańskiego. 1 kwietnia 1953 r. został zatrudniony w Instytucie Historii PAN w Poznaniu. W pierwszych latach (1953–1958) był członkiem zespołu, przygotowującego opracowania materiałowe dla autorów opracowywanej wówczas przez Instytut nowej syntezy historii Polski. W 1960 r. obronił powstały pod kierunkiem H. Łowmiańskiego doktorat (wyd. pt. Gospodarka rolna i hodowlana w Polsce w XIV i XV w.: technika i rozmiary produkcji, Warszawa 1962).
W 1958 r. Stefan Chmielewski wszedł (wraz z Henrykiem Dąbrowskim) w skład dwuosobowego zespołu stanowiącego zaczątek Pracowni Słownika Historyczno-Geograficznego Wielkopolski w Średniowieczu. Rozpoczętą wówczas kwerendą objęto w pierwszej kolejności wydawnictwa źródłowe do początku XVI w., wypisując z nich (ręcznie lub na maszynie) wszystkie wzmianki o osadach i ważniejszych obiektach fizjograficznych Wielkopolski właściwej, tzn. staropolskich województw poznańskiego i kaliskiego. W oparciu o materiały wynotowane z opublikowanych i rękopiśmiennych rejestrów poborowych z XVI w. Chmielewski stworzył zrąb kartoteki słownikowej i nadał jej jasno określone ramy: kartki dotyczące poszczególnych obiektów gromadził w dokładnie opisanych kopertach (nazwa obiektu, parafia, powiat historyczny, lokalizacja obiektu w odniesieniu do najbliższego miasta itp.). Zbudowanie tej kartoteki wymagało ogromnej pracy nad identyfikacją i lokalizacją wszystkich obiektów oraz przypisaniem do nich tysięcy poszczególnych wiadomości źródłowych. Identyfikacyjne ustalenia znakomicie oparły się próbie czasu, a dalsze prace poprawiły je w bardzo niewielkim stopniu. Gdy we wczesnych latach 70. po raz pierwszy do sporządzenia kartek kwerendowych zastosowano technikę kserografu, kopiując dane zawarte w ośmiu tomach Badań nazw topograficznych Stanisława Kozierowskiego, kilkanaście tysięcy takich kartek Chmielewski wcielił wówczas do kartoteki słownikowej. Był też potem autorem haseł w Słowniku województwa poznańskiego. Napisał ich wiele. Choć formalnie przeszedł na emeryturę w 1985 r., to hasła jego autorstwa ukazywały się w Słowniku do 1991 r. (zeszyty 1–4 części I i 1–2 części II).
Równolegle z pracami słownikowymi Stefan Chmielewski prowadził także własne badania, ukierunkowane potem na tematykę regionalną. Owocem studiów nad dziejami miast są zredagowane przezeń i w większości przezeń napisane Dzieje Śremu (Warszawa 1972) i Dzieje Chodzieży (Chodzież 1998) oraz studium Początki Czarnkowa („Rocznik Nadnotecki” 8, 1977, z. 2). Obszerny artykuł pt. Manowie w ziemi wałeckiej w XVI w. („Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza” 6, 1960, z. 2 [11]), poświęcił S. Chmielewski zagadnieniu reliktów średniowiecznej instytucji prawa lennego w Wielkopolsce. Studia te wraz z pracami słownikowymi stanowią trwały i solidny wkład w poznanie regionalnej przeszłości.
[Krystyna Górska-Gołaska]
Powyższy tekst ukazał się pierwotnie w Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. IV, z. 4, red. T. Jurek, Poznań 2008, na 3. stronie okładki.
