Borejsza Jerzy Wojciech (1935–2019)

 

Jerzy Wojciech Borejsza

1935–2019

Urodził się w Warszawie 22 sierpnia 1935 r. w zasymilowanej rodzinie inteligenckiej żydowskiego pochodzenia. Jego matka Ewa była dyplomowaną pielęgniarką z nieukończonymi studiami medycznymi. Po II wojnie światowej przez wiele lat była redaktorem naczelnym i zastępcą redaktora naczelnego w publikującym książki dla dzieci i młodzieży Instytucie Wydawniczym „Nasza Księgarnia”. Ojcem Jerzego W. Borejszy był Jerzy Borejsza – syn znanego działacza syjonistycznego, redaktora „Hajntu” Abrahama Goldberga, który w powojennej Warszawie tworzył dzieło swojego życia: Spółdzielnię Wydawniczo-Oświatową „Czytelnik”.

W czasie II wojny światowej, latem 1941 r. we Lwowie Jerzy W. Borejsza wraz z matką byli świadkami krwawego pogromu antysemickiego, zakończonego egzekucją przez Niemców zmasakrowanych wcześniej przez ukraińskich nacjonalistów Żydów. W 1942 r. oboje powrócili do Warszawy, skąd w czerwcu 1944 r. przenieśli się do Międzyborowa pod Żyrardowem. Po wojnie na krótko zamieszkali w Łodzi, gdzie przyszły Profesor poszedł do szkoły i nadrabiał wojenne zaległości w edukacji.

Po maturze w 1952 r., nie z własnego wyboru, podjął studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu w Kazaniu nad Wołgą, ale spędził na nich tylko rok. Studia kontynuował na Uniwersytecie w Moskwie. Tam przebywał podczas dramatycznych wydarzeń w Polsce i tragicznych na Węgrzech jesienią 1956 r. Jednak polski Październik odegrał istotną rolę w politycznej ewolucji Jerzego W. Borejszy. Pod wpływem ówczesnej atmosfery w Polsce i towarzyszących jej nadziei społecznych w 1957 r. wstąpił do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, z której ostatecznie wystąpił zaraz po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego.

Po powrocie z Moskwy w 1957 r. w Instytucie Historycznym UW podjął pracę nad rozprawą doktorską. Przedmiotem badań była emigracja po powstaniu styczniowym. Pod kierunkiem prof. Henryka Jabłońskiego przygotował obronioną w 1962 r. dysertację doktorską, na podstawie której rok później wydał książkę pt. W kręgu wielkich wygnańców 1848–1895. W następnym roku był sekretarzem komisji obchodów stulecia powstania styczniowego.

W 1964 r. objął w Instytucie Historycznym UW stanowisko adiunkta i zaczął prowadzić wykłady dla studentów. Jednocześnie przygotowywał do druku swoją rozprawę doktorską pt. Emigracja polska po powstaniu styczniowym. Została wydana drukiem w 1966 r. i przyniosła mu Nagrodę im. Emila Kipy. Równocześnie pracował nad rozprawą habilitacyjną zatytułowaną Sekretarz Adama Mickiewicza. Armand Lévy i jego czasy 1827–1891. Jej pisanie kończył w pierwszych miesiącach 1968 r., a obronił w grudniu tego roku. Praca została opublikowana po raz pierwszy w 1969 r. i doczekała się kilku wydań. Została zauważona i w Polsce, i za granicą. W 1974 r. została uhonorowana prestiżową Nagrodą Fundacji im. Kościelskich w Genewie.

Po obronie rozprawy habilitacyjnej Jerzy W. Borejsza nie otrzymał nominacji na docenta, lecz został przeniesiony na etat starszego wykładowcy. Ostatecznie za wygłoszenie w 1975 r. wykładu o napaści ZSRR na Finlandię jesienią 1939 r. został przymusowo przeniesiony z Instytutu Historycznego UW do Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk, gdzie pracował do swoich ostatnich dni. Na UW do 1978 r. pozwalano Profesorowi prowadzić seminarium magisterskie.

Problemy, jakie Jerzy W. Borejsza miał na Uniwersytecie Warszawskim na przełomie lat 60. i 70., wpłynęły na stopniową reorientację zainteresowań badawczych w stronę faszyzmu, nazizmu, autorytaryzmu i totalitaryzmu w dwudziestowiecznej Europie. W 1979 r. ukazała się pierwsza Jego autorska książka poświęcona tej tematyce pt. Mussolini był pierwszy…, w której śledził najróżniejsze powiązania faszyzmu włoskiego z autorytarnymi reżimami w Europie Środkowo-Wschodniej. Temat ten drążył i pogłębił w dwa lata później wydanym dziele Rzym a wspólnota faszystowska. O penetracji faszyzmu włoskiego w Europie Środkowej, Południowej i Wschodniej, za które otrzymał nagrodę Sekretarza Naukowego PAN. Książka ta miała także swoje włoskie wydanie pod zmienionym nieco tytułem: Il fascismo e l’Europa orientale: dalla propaganda all’aggressione. Ponadto w 1979 r. był redaktorem ważnego przeglądowego tomu: Faszyzmy europejskie (1922–1945) w oczach współczesnych i historyków.

Stopniowo centrum zainteresowania Profesora przenosiło się z faszystowskich Włoch na III Rzeszę i – szerzej – zjawisko faszyzmu i jego „pochodnych” w Europie. Plonem tego były kolejne książki: Antyslawizm Adolfa Hitlera (1988), Szkoły nienawiści. Historia faszyzmów europejskich 1919–1945 (2000; wyd. niemieckie 1999; hiszpańskie 2003), „Śmieszne sto milionów Słowian…” Wokół światopoglądu Adolfa Hitlera (2006; wyd. angielskie 2017), Stulecie zagłady (2011; jest to wybór tekstów opublikowanych pierwotnie w latach 1972–2010). W tym nurcie mieściła się także opublikowana 2006 r. praca Totalitarian and Authoritarian Regimes In Europe. Legacies and Lessons from the Twentieth Century, której był redaktorem wraz z Klausem Ziemerem.

W czasie reorientacji zainteresowań badawczych zaczął coraz częściej i więcej wyjeżdżać na zagraniczne stypendia, wykłady, konferencje itd. M.in. w latach 1970–1971 był we Włoszech gościem Fondazione Einaudi, a w latach 1976–1978 stypendystą Alexander von Humboldt Stiftung w Bonn-Godesberg, gdzie doskonalił też język niemiecki, aby móc jak najdokładniej badać narodowy socjalizm. Przydało się to w latach 1984–1985, gdy działał w Historische Kommission zu Berlin oraz w latach 1990–1991, kiedy to jako Gastprofessor wykładał na Ruprecht-Karl-Universität w Heidelbergu. W latach 1996–1998 prowadził wykłady w École des hautes études en sciences sociale w Paryżu i na Uniwersytecie w Dijon.

W latach 1991–1996 był dyrektorem Stacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk w Paryżu. W okresie PRL nie cieszyła się ona raczej dobrą sławą, a środowiska emigracyjne na ogół unikały z nią współpracy. Zmieniło się to radykalnie w okresie, kiedy Stacją kierował Profesor, mający szerokie znajomości w kręgach polskiej emigracji oraz we francuskim środowisku naukowym.

W latach 2001–2011 był kierownikiem Zakładu Systemów Totalitarnych i Dziejów II Wojny Światowej IH PAN. Jednocześnie od 2004 r. przez 10 lat był profesorem-wykładowcą na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.

W naukowym życiu Profesora ważną funkcję odgrywała też dydaktyka. Był świetnym wykładowcą, znakomitym nauczycielem i opiekunem naukowym wielu młodych ludzi, którzy zwykle przez długie lata pozostawali z nim w bliskim kontakcie. Wypromował kilkunastu doktorów i zawsze starał się im w rozmaity sposób umożliwić naukowy start; zawsze także interesował się tym, jak sobie radzą i czy nie potrzebują jakiejś pomocy.

Był poliglotą, który władał biegle rosyjskim, łacińskim, francuskim, niemieckim i włoskim, a ponadto porozumiewał się w języku angielskim i czytał w kilku następnych.

Był żonaty z Marią Zofią de Rosset-Borejszą, z którą miał dwóch synów: urodzonego w 1974 r. Aleksandra – archeologa i paleobotanika oraz urodzonego w 1977 r. Karola – fizyka. Od 1996 r. był żonaty z Katarzyną Haliną Dunin-Borejszą.

Zmarł 28 lipca 2019 r. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na warszawskich Powązkach.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Jerzego Eislera, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 127, z. 2, 2020, s. 457–464. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/publication/169403.