Bogucka Maria (1929–2020)

 

Maria Bogucka

1929–2020

Urodzona w stolicy 1 czerwca 1929 r. była córką majora Wojska Polskiego Jana Boguckiego i jego drugiej żony, Heleny z Kasprowiczów. Jej rodzice pochodzili z podolskiego ziemiaństwa, Była jedynaczką; miała przyrodniego brata Tadeusza (ur. 1923).

Dzieciństwo (opisane w książce Ludzie z kresów, Warszawa 2009–2010) spędziła w Warszawie oraz w Grodnie, gdzie Marię i Jej matkę zastała wojna. Po zarekwirowaniu przez Rosjan całego majątku, w obawie przed deportacją na Syberię Helena Bogucka wraz z dziećmi uciekła do Generalnego Gubernatorstwa i wróciła do Warszawy. Tu Maria ukończyła Gimnazjum Heleny Rzeszotarskiej oraz zetknęła się z ruchem oporu. W czasie Powstania Warszawskiego jako sanitariuszka wzięła udział w walkach z Niemcami na Pradze.

W 1948 r. zdała maturę, a następnie rozpoczęła studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki pomocy profesorów Aleksandra Gieysztora i Tadeusza Manteuffla otrzymała stypendium i status tzw. aspiranta, w 1951 r. obroniła przygotowaną na seminarium prof. Mariana Małowista pracę magisterską pt.: „Analiza kapitału czynnego w górnictwie polskim w XIV–XVI wieku”.

1 listopada 1953 r. została zatrudniona w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk na stanowisku asystenta. W tejże placówce naukowej pracowała aż do 2004 r. i tu osiągnęła kolejne szczeble naukowej kariery. Monografia Gdańskie rzemiosło tekstylne od połowy XVI do połowy XVII wieku (Wrocław 1956) stała się podstawą nadania jej w 1956 r. stopnia doktora, opublikowana zaś w 1962 r. rozprawa Gdańsk jako ośrodek produkcyjny w XIV–XVII wieku przyczyniła się do uzyskania przez nią stopnia doktora habilitowanego i stanowiska docenta w IH PAN. Dziesięć lat później uzyskała tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1981 r. – profesora zwyczajnego nauk humanistycznych.

Skala zainteresowań badawczych Profesor Marii Boguckiej była ogromna. Była autorką ponad 1300 rozpraw, artykułów naukowych i recenzji (w tym kilkudziesięciu książek), z których wiele zostało opublikowanych po angielsku, francusku i niemiecku.

Karierę naukową rozpoczęła jako badacz historii gospodarczej, zwłaszcza produkcji, handlu i obrotu pieniężno-wekslowego w nowożytnym Gdańsku oraz miejsca tego miasta w wymianie bałtyckiej. Doprowadziło to do zajęcia się rolą wymiany w dziejach kontynentu europejskiego oraz napisania (wspólnie z Janem Balickim) pierwszej polskojęzycznej historii Holandii.

Kolejnym obszarem zainteresowań stały się metamorfozy struktur społecznych, zwłaszcza mieszczaństwa, w okresie wczesno nowożytnym i ówczesna rola polskich miast w Europie. Zaprocentowało to m.in. pracami ukazującymi miejsce mieszczanina w społeczeństwie staropolskim oraz próbami stworzenia typologii miast w Rzeczypospolitej. Omawiane zjawiska rozważała w ogólnoeuropejskim kontekście, studiując zaś ich genezę, cofała się do okresu średniowiecza.

W zakresie badań nad kulturą zapoczątkowała w latach 70. XX w. nowy nurt badawczy, formułując m.in. tematykę gestu jako znaku przynależności do określonej grupy społecznej. Spopularyzowała w Polsce problematykę tzw. życia codziennego, analizowała mentalność społeczną oraz rolę i miejsce kobiety w XVI–XVIII w. Ukoronowaniem studiów szczegółowych stało się opracowanie dziejów kultury polskiej w książce: Kultura, naród, trwanie. Dzieje kultury polskiej od zarania do 1989 roku (Warszawa 2008), teoretycznych zaś rozważań praca Kategorie i funkcje społeczne kultury w perspektywie historycznej (Warszawa 2013).

W twórczości naukowej nie można również pominąć wielu interesujących, popularnonaukowych biografii wybitnych władców i władczyń: Bony Sforzy, Anny Jagiellonki, Kazimierza Jagiellończyka i Marii Stuart. Wydała też dwa tomy wierszy: Wiersze wybrane (wyd. Warszawa 2016 i 2018). Jej ostatnia naukowa rozprawa pt. Mizoginia ukazała się w Warszawie w 2018 r.

Należała do najaktywniejszych uczestników krajowego i międzynarodowego życia naukowego. Organizując trzy kolejne Konferencje Bałtyckie (Warszawa 1971, Szczecin 1974, Elbląg 1975) przyczyniła się do powstania Międzynarodowego Stowarzyszenia Dziejów Mórz Północnych Europy, w latach 1974–1994 była zaś członkiem Biura Naukowego tejże organizacji. W latach 1972–1981 przewodniczyła działającej przy Komitecie Nauk Historycznych Komisji Mórz Północnych Europy, a w 1988 r. uzyskała członkostwo The Netherlands Institute for Advanced Studies in Humanities and Social Sciences w Wassenaar (NIAS). Od 1976 r. była też członkiem Międzynarodowej Komisji Dziejów Miast (w tym w latach 1986–1994 jej wiceprezesem), a w okresie 1976–2012 członkiem Komitetu Badań Historycznych PAN. W latach 1994–1996 została wybrana do Komitetu Badań Naukowych PAN.

Począwszy od 1970 r. zaczęła regularnie uczestniczyć w konferencjach europejskich badaczy ekonomii i kultury organizowanych w Prato. Równocześnie występowała z referatami na Wielkich Kongresach Historycznych. W sumie na międzynarodowych kongresach i konferencjach zaprezentowała ich ponad 100. Wygłosiła również wiele wykładów na europejskich uniwersytetach. Przez wiele lat (1994–2010) była także profesorem na Wydziale Filologicznym Akademii Humanistycznej im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku. Wypromowała czterech doktorów oraz wielu licencjatów i magistrów.

W 1976 r. objęła kierownictwo Pracowni Kultury Staropolskiej i Oświecenia IH PAN (później przekształconej w Zakład Dziejów Nowożytnych), którą kierowała przez prawie 30 lat. Natomiast od 1972 r. była członkiem Rady Naukowej IH PAN (wiceprzewodniczącą tego gremium w latach 1978–1980), a w 1995 została również członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. W latach 1989–2002 wchodziła w skład Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN.

Przez ponad 30 lat (1978–2008) była redaktorem naczelnym czasopisma naukowego „Acta Poloniae Historica”, a w 1957 r. powołała do życia popularny miesięcznik historyczny „Mówią Wieki”, którym kierowała do 1976. W 1995 r. powołano ją na członka Komitetu Redakcyjnego estońskiego czasopisma naukowego „Vana Tallinn”, począwszy zaś od 1978 r., przez kilkadziesiąt lat, wchodziła w skład Komitetu Redakcyjnego „Kwartalnika Historii Kultury Materialnej”.

W latach 1967–1973 była przewodniczącą Komisji Popularyzacji przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Historycznego, a w okresie 1971–1994 przewodniczącą Komisji Morskiej przy tymże Zarządzie. Honorowe członkostwo PTH uzyskała w 2003 r.

W 1981 r. została wybrana na członka Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, 1983 – na członka Warszawskiego Towarzystwa Naukowego, a w 1990 r. została przyjęta do Stowarzyszenia Literatów Polskich. Równocześnie, w latach 1989–1995, była przewodniczącą Sekcji Naukowej Zaiksu, a dużo wcześniej (1973–1979) – członkiem Prezydium i wiceprzewodniczącą Rady Naukowej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej.

W 1974 r. otrzymała Złoty Krzyż Zasługi, 1986 – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, a w 1992 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. W 1999 r. otrzymała Nagrodę Premiera RP, 1996 – Nagrodę Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku, 1983 – Nagrodę Sekretarza Naukowego PAN, 1987 (razem z Henrykiem Samsonowiczem) – kolejną Nagrodę Naukową Sekretarza Naukowego PAN (za książkę Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław 1986), 1988 – jeszcze jedną Nagrodę Sekretarza Naukowego PAN (za rozprawę Dzieje kultury polskiej do 1918 roku, Wrocław 1987), a w 1989 r. – Nagrodę Prezydenta Miasta Gdańska za całokształt twórczości o tym mieście. W 2007 r. Uniwersytet Gdański nadał jej tytuł doktora honoris causa.

Ostatnie kilka lat życia było dla Profesor Marii Boguckiej prawdziwą udręką. Przewlekłe choroby, w tym uraz kręgosłupa, przykuły ją na stałe do łóżka. Nie załamywała się jednak i aż do połowy 2020 r. starała się nadal pracować naukowo i publikować, zwłaszcza recenzje. Planowała również wydanie drukiem większej pracy poświęconej polskiemu górnictwu solnemu w średniowieczu i początkach epoki nowożytnej. Niestety na realizację tego ostatniego projektu nie starczyło jej sił i czasu.

Zmarła w Warszawie 27 października 2020 r. w wieku 91 lat. Pogrzeb odbył się 6 listopada 2020 r. na Cmentarzu Północnym w Warszawie.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Andrzeja Karpińskiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartaliku Historycznym”, R. 129, z. 1, 2022, s. 259–262. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: https://rcin.org.pl/publication/271926