Eisenbach Artur (1906–1992) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Artur Eisenbach

1906–1992

Urodził się 7 IV 1906 r. w Nowym Sączu, skąd pochodził też niewiele starszy od niego oraz czynny z nim razem w Poalej Syjon lewicy, późniejszy profesor Uniwersytetu w Tel Awiwie, wybitny historyk żydowski Rafał Mahler. Węzły przyjaźni i zainteresowania naukowe oraz dążenia ideowe i polityczne łączyły za miodu Eisenbacha tak z Mahlerem, jak i z działającym w tym samym ugrupowaniu i czynnym również w środowisku historyków żydowskich w Warszawie Emanuelem Ringelblumem, który odegrał później doniosłą rolę w życiu warszawskiego getta. Kontakty z nimi wywierały wpływ na kształtowanie się aspiracji, stosunku do kultury żydowskiej, poglądów społeczno-politycznych i osobowości Eisenbacha. Pierwszą żoną Zmarłego była też siostra Ringelbluma, która wraz z ich dzieckiem tragicznie zginęła jako ofiara Holocaustu.

Warunki materialne rodziny nie sprzyjały zdobywaniu wiedzy i realizacji intelektualnych dążeń Zmarłego. Średnie wykształcenie uzyskał po części na kursach dokształcających, a po części jako samouk, maturę zaś zdał jako eksternista w Bielsku w 1931 r. Jednocześnie pracował jako urzędnik w przedsiębiorstwie budowlanym w Krakowie, następnie jako wychowawca młodzieży w towarzystwie „Centos”. Studia historyczne rozpoczął w 1931 r. w Uniwersytecie Jagiellońskim, a w latach 1932–1935 kontynuował je w Uniwersytecie Warszawskim, gdzie uczęszczał na seminarium prof. Marcelego Handelsmana. Podczas studiów utrzymywał się z korepetycji.

Po wybuchu II wojny światowej znalazł się jako zbieg w zajętym przez Sowiety Buczaczu, gdzie został zmobilizowany do armii radzieckiej, później pracował jako księgowy w przedsiębiorstwie wojskowym w Saratowie i w Ałma Ata. W 1946 r. wrócił do kraju, gdzie, osamotniony wskutek utraty najbliższych, znalazł schronienie w bursie dla pozostałej bez rodzin młodzieży żydowskiej w Łodzi. Wkrótce podjął pracę w powstałej w Łodzi Żydowskiej Komisji Historycznej; po przeniesieniu Komisji do Warszawy oraz przemianowaniu jej na Żydowski Instytut Historyczny był kierownikiem archiwum w tej instytucji, a następnie pracownikiem badawczym. W 1966 r. został dyrektorem tegoż Instytutu i następnie – w 1968 r. – z własnej woli ustąpił z zajmowanego stanowiska. W 1955 r. został mianowany docentem, a w 1966 – profesorem.

Atmosfera panująca w pierwszych latach po eksterminacji narodu żydowskiego przez okupanta hitlerowskiego nie sprzyjała kontynuowaniu podjętych przez niego jeszcze w charakterze magistranta badań nad dziejami Żydów w dobie Księstwa Warszawskiego. Pierwszym tematem badawczym Eisenbacha w tej dziedzinie były dzieje getta łódzkiego, najdłużej istniejącego pod okupacją hitlerowską licznego skupienia ludności żydowskiej w Polsce. Rezultatem jego prac w tej dziedzinie było pierwsze wydawnictwo źródeł do badań nad Holocaustem na ziemiach polskich pt. Getto łódzkie. Również później zajmował się publikacją źródeł dotyczących zagłady Żydów oraz ogłaszał poświęcone tej kwestii artykuły. Był jednym z pierwszych badaczy, którzy sięgnęli do odnalezionego archiwum Ringelbluma z getta warszawskiego, stanowiącego efekt działalności historyka, z którym był tak blisko związany, co oczywiście było dla niego niemałym przeżyciem osobistym Jedna z pierwszych publikacji Eisenbacha opartych na zasobach archiwum Ringelbluma poświęcona jest kwestii prowadzonych w getcie warszawskim badań naukowych.

Przystąpił też do pisania pracy doktorskiej z zakresu Holocaustu. Dysertację swoją obronił w 1954 r. w Uniwersytecie Warszawskim, a w rok później została opublikowana pt. Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów jako jeden z przejawów imperializmu niemieckiego. Eisenbach wskazuje na sprzeczności w polityce okupantów hitlerowskich, którzy z jednej strony dążyli do zgładzenia Żydów, a z drugiej, byli zmuszeni do wykorzystania żydowskiej siły roboczej, dzięki czemu część niedoszłych ofiar mogła ujść cało.

Eisenbach nie zamierzał poprzestać na badaniu eksterminacji Żydów, lecz pragnął wrócić do ulubionej przez siebie problematyki XIX w. W latach 1936–1938 ogłosił trzy artykuły oparte na pracy magisterskiej o Żydach w Księstwie Warszawskim, z czego dwa poświęcone żydowskim sejmikom departamentowym oraz sprawie reaktywowania sejmu żydowskiego. Eisenbach po przejściu za sprawą profesorów Tadeusza Manteuffla i Witolda Kuli do pracy w Instytucie Historii PAN zintensyfikował swoje badania nad historią polskich Żydów w XIX w. Początkowo łączył to z pracą w ŻIH, a zrezygnował z niej po uzyskaniu pełnego etatu w Instytucie Historii, gdzie aktywnie działał w kierowanej przez prof. Kulę Pracowni Badań Struktur Społecznych. Na tym etapie skupił uwagę na przemianach struktury społecznej Żydów i procesie ich emancypacji. Punktem wyjścia dla Jego badań w tym zakresie były przemiany o charakterze społecznym i gospodarczym w drugiej połowie XVIII w. Owocem jego badań jest m. in. opracowanie dziejów Żydów w Warszawie w XVIII w. oraz demograficznej i zawodowej struktury ludności żydowskiej w Rzeczypospolitej na podstawie pracy Mahlera dotyczącej spisu z lat 1764–1765. Zmarły wydał również źródła odnoszące się do antagonizmów społecznych w łonie społeczeństwa żydowskiego w tym okresie oraz współdziałał w pracach nad VI tomem Materiałów do dziejów Sejmu Czteroletniego, dotyczącym sprawy społecznej i kulturalnej reformy polskich Żydów.

Ukoronowaniem pracowitego żywota Artura Eisenbacha jest oparte na jego poprzednich pracach dzieło Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785–1870 na tle europejskim, które ukazało się również w wersji angielskiej. Jako pierwszy w historiografii w sposób konkretny przedstawił w tym dziele poszczególne dziedziny, w których dokonywał się proces emancypacji, obejmujący uobywatelnienie i integrację społeczeństwa żydowskiego.

Zmarły był wzorem pracowitości. Zachorował po śmierci drugiej żony i znalazł opiekę u swojej rodziny w Izraelu. Zmarł 30 X 1992 r.

Powyższy tekst jest skróconą wersją In memoriam, autorstwa prof. dr. hab. Jakuba Goldberga, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 100, z. 2, 1993, s. 180–183. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/13485.