Sucheni-Grabowska Anna (1920–2012)
Anna Sucheni-Grabowska
1920–2012
Anna Sucheni-Grabowska urodziła się 12 sierpnia 1920 r. w Gidlach, koło Radomska, jako jedno z trójki dzieci Marii z domu Sławeta oraz Wincentego Sucheni, kolejnego właściciela miejscowej wytwórni narzędzi rolniczych założonej w 1865 r. przez Jej dziadka Jozafata. Jeszcze przed wojną (1938) Anna zdała maturę w warszawskim Liceum im. Juliusza Słowackiego, a następnie podjęła studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. Po wybuchu wojny, jako dziewiętnastoletnia dziewczyna, włączyła się do konspiracji. W dokumencie gestapo z września 1944 r. występuje na trzydziestoosobowej liście najbardziej poszukiwanych działaczy i działaczek lokalnej konspiracji. Anna, od 1940 r. działała na terenie okręgu częstochowskiego w Narodowej Organizacji Wojskowej, potem od 1942 r. w Narodowych Siłach Zbrojnych – zapewne w tej części, która scaliła się z Armią Krajową. Równolegle w latach 1943–1945 w ramach Służby Cywilnej Narodu organizowała kursy samokształceniowe, tam też na tajnych kursach akademickich w Częstochowie oraz w ramach Uniwersytetu Ziem Zachodnich studiowała historię. Prawo skończyła zaś już po wojnie, w 1949 r. na UW. Po wojnie też, wobec choroby ojca, Anna stanęła na czele Zarządu rodzinnej fabryki. Majątek Suchenich nie podlegał nacjonalizacji, gdyż na jedną zmianę nie pracowało tam więcej niż 50 zatrudnionych. Komuniści jednak zamierzali przejąć rodzinną Fabrykę Suchenich. Wbrew naciskom Urzędu Bezpieczeństwa Anna przyjęła do pracy zwolnionego z aresztu pracownika. Stanowiło to pretekst do Jej aresztowania tuż przed wigilią 1949 r. Zwolniono Ją ostatecznie po ośmiu miesiącach, w sierpniu 1950 r. Dwa miesiące potem, zajętą wcześniej fabrykę, oficjalnie upaństwowiono.
Anna Sucheni-Grabowska przeniosła się wraz z mężem, Stanisławem, do Warszawy. Urodziła dwoje dzieci, Jacka i Dorotę. W 1950 r. zapisała się na seminarium doktorskie prof. Janusza Wolińskiego na UW, na które uczęszczała przez siedem lat. Od 1952 r. podjęła pracę naukową, początkowo jako asystent w Archiwum Głównym Akt Dawnych, a następnie od 1957 r. aż do emerytury w Instytucie Historii PAN; tam też w 1967 r. doktoryzowała się (promotorem był prof. Andrzej Wyczański), a następnie habilitowała w 1974 r. Dzięki znajomości języków obcych była stypendystką naukową we Francji, w Austrii i we Włoszech. Mimo licznych publikacji, z racji swego zaangażowania na niwie społecznej, przede wszystkim w strukturach Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”, przez wiele lat nie przyznano Jej tytułu profesorskiego. Stało się to dopiero w wolnej Polsce.
W latach 1958–1990 była członkiem Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie. Od 1980 r. niezwykle czynnie zaangażowała się w tworzenie struktur NSZZ „Solidarność” Oświaty i Wychowania. Współtworzyła NSZZ Pracowników Nauki Techników i Oświaty w Warszawie, a następnie jako jego delegatka do Gdańska, w październiku 1980 r. uczestniczyła w zjeździe założycielskim „Solidarności” Oświaty i Wychowania, została też powołana do odnowionej Komisji Dydaktycznej Polskiego Towarzystwa Historycznego. Z ramienia tych struktur, od jesieni 1980 r. prowadziła (pod kierunkiem Stefana Starczewskiego) rozmowy z Ministerstwem Oświaty i Wychowania, przygotowując projekty zmian w programach nauczania historii.
W styczniu 1982 r. przy punkcie pomocy prawnej dla represjonowanych utworzonym przy kościele św. Aleksandra zorganizowała wraz z Anną Mizikowską ogólnopolską sekcję pomocy dla nauczycieli. Do 1989 r. odbywała tam regularne cotygodniowe dyżury. Gromadziła dokumentację o represjonowanych nauczycielach, wyszukiwała obrońców, wspierała materialnie rodziny, zajmowała się kolportażem prasy podziemnej. W tym samym czasie (1982–1989) była członkiem Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom. Gdy w 1984 r. mogła wyjechać do Rzymu, przekazała Janowi Pawłowi II wykaz nauczycieli represjonowanych w PRL z powodów politycznych. Jednocześnie na początku 1982 r., dzięki wsparciu bp. Miziołka i ks. Marka Kiliszka z parafii św. Trójcy na Solcu, wraz z innymi uruchomiła jedną z najważniejszych inicjatyw społeczno-kulturalnych okresu stanu wojennego i ostatnich lat PRL: Studium Kultury Chrześcijańskiej. Anna Sucheni-Grabowska była inspiratorką kolejnych dzieł Studium. Także sama prowadziła w latach 1983–1989 w wielu miastach liczne wykłady. W 1983 r. w ramach podziemnego Komitetu Oporu Społecznego przygotowywała kolejne Zeszyty Oświaty Niezależnej. W latach 80., dzięki zaufaniu, jakim darzyła Ją polska emigracja we Włoszech (szczególnie prof. Karolina Lanckorońska), nadzorowała organizację i finansowanie fundowanych stypendiów naukowych dla młodych historyków. Opiekowała się także – merytorycznie stypendystami, korzystającymi z konspiracyjnej Kasy Stypendialnej Barbary Skargi.
Powstanie III RP uruchomiło nowe możliwości, stąd i Anna Sucheni-Grabowska zaczęła powoływać do życia nowe organizacje; m.in. w 1992 r. Towarzystwo Stanisława ze Skarbimierza. W początkach lat 90. zaangażowała się z całą mocą w tworzenie projektu nowej ustawy oświatowej, której preambułę praktycznie sama napisała (obowiązuje do dziś). W 2006 r. przyjęła z rąk jej prezydenta Lecha Kaczyńskiego Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski „Polonia Restituta”.
Do połowy lat 70. XX w. prace Profesor Anny Sucheni-Grabowskiej dotyczyły w głównej mierze spraw związanych z domeną monarszą w państwie ostatnich Jagiellonów i pierwszych królów elekcyjnych. Były to fundamentalne monografie, które stanowiły podstawę uzyskania stopnia doktora: Odbudowa domeny królewskiej w Polsce 1504–1548, 1967 (wyd. 2, 2007) i doktora habilitowanego: Monarchia dwu ostatnich Jagiellonów a ruch egzekucyjny, cz. 1: Geneza egzekucji dóbr, 1974. Ponadto wraz ze Stellą M. Szacherską wydała lustracje województwa płockiego, a edycje lustracji województwa mazowieckiego ukazywały się pod Jej redakcją.
Drugim obszarem były badania nad staropolskimi instytucjami życia publicznego oraz nad czynnikami w tym życiu decydującymi, czyli monarchą, elitą dostojniczą i szlachtą.
Ogromną wartość posiadają także prace dotyczące instytucji senatu w XVI w., senatorów jako grupy społecznej oraz najbardziej wybitnych jej członków. Na potwierdzenie wymienić można choćby artykuły poświęcone kształtowaniu się koncepcji senatu, elicie władzy z lat 50. i 60. XVI w. oraz biografie Jana Łaskiego i Jana Ocieskiego.
Zmarła 30 lipca 2012 r. nad ranem w swoim warszawskim domu, została pochowana na rodzinnym cmentarzu w Gidlach.
Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. prof. dr. hab. Jana Żaryna i Jana Dzięgielewskiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 121, z. 1, 2014, s. 231–235. Jest ona dostępna on-line w otwartym dostępie w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/67100.
