Wyczański Andrzej (1924–2008) - Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN

Andrzej Wyczański

1924–2008

Profesor Andrzej Wojciech Wyczański, członek rzeczywisty PAN i doctor honoris causa Uniwersytetu w Białymstoku, urodził się 13 kwietnia 1924 r. w Warszawie w rodzinie inteligenckiej. Jego rodzicami byli Jerzy, pracownik sądowy, i Ludwika z domu Bobrownicka. Po ukończeniu szkoły powszechnej kontynuował naukę w Gimnazjum im. Stefana Batorego w stolicy, od 1937 r. zaś w Gimnazjum im. Stanisława Staszica w Sosnowcu, dokąd przeniesiono służbowo ojca. W 1939 r. ponownie z całą rodziną znalazł się w Warszawie. Po zdaniu matury na tajnych kompletach Gimnazjum im. S. Batorego w czerwcu 1942 r., zamierzał studiować budowę okrętów na tajnej Politechnice Warszawskiej. W związku z brakiem takiej specjalności rozpoczął studia w sekcji historycznej tajnego Uniwersytetu Warszawskiego, kierowanej wówczas przez Tadeusza Manteuffla. Jako żołnierz AK wziął udział w powstaniu warszawskim, podczas którego został ranny i trafił do szpitala. Po upadku powstania przeniósł się do Krakowa i kontynuował studia na tajnym Uniwersytecie Jagiellońskim. Jego uzdolnienia szybko dostrzegli znakomici historycy, Władysław Konopczyński i Józef Feldman. Nie mając jeszcze formalnie magisterium, został w grudniu 1945 r. zatrudniony na UJ jako młodszy asystent, co było dużym wyróżnieniem. Na podstawie pracy „Ustrój Pomorza Zachodniego w czasach Warcisława I”, przygotowanej na seminarium Romana Grodeckiego, Rada Wydziału Humanistycznego UJ nadała Mu, 30 sierpnia 1946 r., stopień magistra filozofii.

We wrześniu 1946 r. Andrzej Wyczański opuścił Kraków i powrócił do Warszawy, gdzie podjął pracę w Instytucie Historycznym UW jako starszy asystent. W roku akademickim 1948/1949 przebywał na stypendium we Francji, które pozwoliło Mu zebrać materiały do pracy doktorskiej na temat Francja wobec państw jagiellońskich w latach 1515–1529. Studium z dziejów polityki zagranicznej w epoce Odrodzenia, przygotowywanej pod kierunkiem T. Manteuffla, którą obronił w 1949 r. i wydał drukiem w 1954 we Wrocławiu. Wobec atmosfery panującej na Wydziale Historycznym UW, jako bezpartyjny (adiunktem został dopiero w 1952 r.), był stopniowo odsuwany od dydaktyki akademickiej, dlatego też przyjął propozycję T. Manteuffla zmiany miejsca pracy i od 1 lutego 1953 r. przeszedł do nowo powołanego Instytutu Historii PAN. Jednocześnie był współorganizatorem Biblioteki Narodowej w Warszawie, gdzie w latach 1949–1959 zbudował Stację Mikrofilmową i kierował nią z dużym sukcesem. Działalność Stacji zaowocowała w krótkim czasie zmikrofilmowaniem wielu cennych źródeł, co znacznie ułatwiło, szczególnie młodszemu pokoleniu historyków, dostęp do nich. Związek z Biblioteką Narodową kontynuował Profesor także w późniejszym okresie, przewodnicząc w latach 1977–1992 jej Radzie Naukowej.

W Instytucie Historii PAN przeszedł wszystkie dalsze szczeble rozwoju naukowego: w 1955 r. został zastępcą profesora, w 1956 r. kandydatem nauk historycznych, w 1959 r. docentem, w 1963 r. profesorem nadzwyczajnym, w 1971 r. zaś profesorem zwyczajnym. Tutaj także przez szereg lat kierował niezwykle owocnie Zakładem Dziejów Polski Przedrozbiorowej, następnie Zakładem Dziejów Przedrozbiorowych Polski i jej Kultury, a także Pracowniami: Dziejów Rzeczypospolitej Szlacheckiej oraz Polski Nowożytnej.

W działalności badawczej, pozostając wierny epoce Renesansu, zwrócił się Andrzej Wyczański ku historii gospodarczej. Podjął pionierskie studia nad rozdawnictwem dóbr królewskich za panowania Zygmunta Starego, udział zaś w słynnej konferencji metodologicznej w Otwocku 1951/1952 r. zbliżył Jego zainteresowania do szerszego poznania problematyki funkcjonowania folwarku jako całości, stanowiącego podstawę gospodarczą średniej szlachty w wczesnonowożytnej Polsce. W 1960 r. w Warszawie ukazała się książka, która dzisiaj stanowi klasykę polskiej historiografii gospodarczej – Studia nad folwarkiem szlacheckim w Polsce w latach 1500–1580, a w cztery lata później kolejna rozprawa Studia nad gospodarką starostwa korczyńskiego w latach 1500–1660 (Warszawa 1964). Obie książki stały się dużym wydarzeniem naukowym i doczekały się licznych recenzji i omówień.

Kontynuacją wcześniejszych badań i przemyśleń naukowych z zakresu szeroko rozumianej historii gospodarczej była nowatorska praca Studia nad konsumpcją żywności w Polsce w XVI i pierwszej połowie XVII wieku (Warszawa 1969). Na podstawie słabo eksplorowanych do tej pory rachunków dotyczących zakupów żywności i dysponowania nią przez personel folwarków, Autor zrekonstruował typową konsumpcję żywnościową szlachty i chłopów. Ustalił w niej nie tylko dzienne racje żywnościowe personelu folwarcznego z obszaru ziem polskich, ale także określił zmiany w jego pożywieniu w pierwszej połowie XVII stulecia. Nie ulega wątpliwości, że u genezy studium o konsumpcji żywnościowej legło spotkanie z Fernandem Braudelem, kierownikiem szkoły Annales, i słynną VI Sekcją École Pratique des Hautes Études, do którego doszło jesienią 1956 r., kiedy wraz z 30 innymi polskimi humanistami młodszego pokolenia Andrzej Wyczański wziął udział w słynnej już wyprawie naukowej do Francji. Swoje związki z francuskimi historykami i ich wizjami metodologicznymi pogłębił w trakcie późniejszych wykładów w 1961 i 1965 r., a przede wszystkim podczas rocznych wykładów (1970/1971) w paryskiej École jako Professeur Directeur d’Études Associé. Pobyty naukowe za granicą, obok kilkakrotnych we Francji, także w Anglii, Hiszpanii, Włoszech i USA, pozwoliły Mu na dalsze unowocześnienie warsztatu naukowego.

W latach 70. ubiegłego wieku Andrzej Wyczański zajął się historią społeczną, wydając niekonwencjonalnie napisaną, zwłaszcza pod kątem metodologicznym, książkę Uwarstwienie społeczne w Polsce XVI wieku (Wrocław 1977), w której uchwycił podział ówczesnego społeczeństwa na osiem zasadniczych warstw społecznych.

Dążąc do pełniejszego i głębszego poznania dziejów społeczeństwa i rodziny, gospodarki i kultury czasów przedrozbiorowych, Andrzej Wyczański zainicjował powstanie odrębnej serii wydawniczej Społeczeństwo staropolskie, której cztery tomy pod Jego redakcją ukazały się w latach 1976–1986.

Poza wspomnianą tematyką profesor Andrzej Wyczański wiele uwagi poświęcał metodom badawczym warsztatu historyka. W 1960 r. wydał we Wrocławiu rozprawę Mikrofilm – nowa postać książki, w której przedstawił problemy nowoczesnej informacji naukowej. W latach 1979–1986 kierował zorganizowanym przez siebie zespołem badawczym powstałym na mocy porozumienia Instytutów Historii PAN w Warszawie i Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, z udziałem przedstawicielki paryskiej École des Hautes Études en Sciences Sociales – Antoinette Fauve-Chamoux, którego celem było zastosowanie elektronicznej techniki obliczeniowej w badaniach nad rodziną staropolską opartych na kościelnych księgach metrykalnych chrztów, ślubów i pogrzebów. W środowisku historycznym naszego kraju był bez wątpienia jednym z nielicznych prekursorów wprowadzenia do warsztatu historyka-humanisty informatyki, z której możliwości sam zresztą owocnie korzystał (Współpraca historyka z komputerem, „Kwartalnik Historyczny” 83, z. 1, 1976, s. 65–73).

Mając świadomość wagi ujęć liczbowych w badaniach historycznych w 1989 r. wespół z Andrzejem Jezierskim i Juliuszem Łukasiewiczem wsparł ideę powołania w Głównym Urzędzie Statystycznym w Warszawie zespołu mającego przygotować wydawnictwo Historia Polski w liczbach, przedstawiające problematykę statystyczno-historyczną dotyczącą państwa i społeczeństwa od najstarszych, możliwych do ujęcia liczbowego, czasów, po dzień dzisiejszy. W zespole tym, który pracował aż do początków obecnego stulecia, kierował razem z Cezarym Kuklo pracami nad okresem staropolskim, a po śmierci A. Jezierskiego w 2002 r. przejął również obowiązki Redaktora Głównego.

Na Jego dorobek składa się blisko 20 książek i ponad 500 rozpraw, artykułów, komunikatów, sprawozdań i recenzji, ogłaszanych systematycznie w kraju i za granicą. Rozległość horyzontów umysłowych połączonych ze szczególną pasją badawczą Profesora sprawiła, że w owym dorobku nie zabrakło opracowań odnoszących się praktycznie do większości obszarów życia społeczeństwa staropolskiego, od sądu wiejskiego, jego składu i funkcjonowania, plonów zbóż w folwarkach czy funkcji grodu w Nowym Mieście Korczynie poczynając, przez śledzenie karier sekretarzy, posłów i senatorów w dobie Odrodzenia, nie mówiąc już o różnych aspektach kultury polskiej tego okresu, a na funkcjonowaniu sejmu i sejmiku, czy dyplomacji staropolskiej kończąc.

Od początku uczestniczył w wielkim przedsięwzięciu edycji lustracji dóbr królewskich XVI–XVIII w. i jako jeden z pierwszych w 1959 r. we Wrocławiu wydał drukiem Lustrację województwa lubelskiego z 1565 r. Parę lat później wspólnie z Wacławem Urbanem opublikował (w 1966 r. we Wrocławiu) tom 17 Tomicianów. Także w ostatnich latach ze wszech miar pracowitego życia był pochłonięty przygotowaniem do druku rozproszonych dzieł drobnych Mikołaja Kopernika, które ostatecznie ukazały się w Warszawie w 2007 r. na parę miesięcy przed Jego śmiercią (M. Kopernik, Dzieła Wszystkie, t. 3: Pisma pomniejsze).

Znany był też z licznych wystąpień na kongresach i konferencjach zagranicznych, nie mówiąc już o krajowych, gdzie zawsze Jego głos należał do liczących się i znajdował oddźwięk wśród historyków z całego świata. Od połowy lat 60. XX w. uczestniczył regularnie i aktywnie w pracach kolejnych 9 Międzynarodowych Kongresów Historii Gospodarczej, poczynając od III, w Monachium, w 1965 r. aż po XI w Mediolanie w 1994 r., nierzadko stając na czele delegacji polskiej, a także w pracach Międzynarodowych Kongresów Nauk Historycznych, m.in. w Wiedniu (1965), Moskwie (1970), Montrealu (1995). Międzynarodowa społeczność naukowa doceniła doniosłość Jego prac naukowych oraz otwartą postawę badawczą i w 2001 r. powołała Profesora na członka rzeczywistego Akademii Europejskiej Nauki, Sztuki i Literatury z siedzibą w Paryżu.

Andrzej Wyczański położył również duże zasługi dla organizacji nauki. Obarczony wieloma obowiązkami w Polskiej Akademii Nauk, podstawowym miejscu pracy, był m.in. sekretarzem naukowym Komitetu Nauk Historycznych PAN (1959–1969) i członkiem jego Prezydium; przewodniczył Komisji Historii Gospodarczej KNH PAN, w latach 1984–1989 zaś – Radzie Naukowej IH PAN. W Jego przebogatym życiorysie nie zabrakło także i takich funkcji, jak: wiceprzewodniczący Komisji Egzaminacyjnej dla Bibliotekarzy Dyplomowanych PAN (1960–1968), członek i wiceprzewodniczący Rady Naukowej Biblioteki PAN w Warszawie czy członek Komisji ds. Dokumentalistów Dyplomowanych PAN. W latach 90. XX w. aktywnie włączył się w prace na rzecz powołania, a następnie utrzymania Katedry Polskiej na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie.

W 1986 r. Andrzej Wyczański został wybrany na członka korespondenta PAN, a w 1991 r. członka rzeczywistego. Położył duże zasługi dla organizacji nauki w całym kraju. W latach 1990–1992 był Sekretarzem Naukowym Wydziału I Nauk Społecznych PAN. Obok zainicjowania oceny naukowej instytutów i zakładów zmienił także strukturę Wydziału I, likwidując Instytut Krajów Socjalistycznych i Instytut Nauk Politycznych, zamiast których powołał Instytut Studiów Politycznych. W kolejnej kadencji władz PAN (1993–1995) Profesor został wybrany na Wiceprezesa i Sekretarza Naukowego. Ten trzyletni okres, wypełniony staraniami przede wszystkim o pieniądze dla nauki, zaowocował również zorganizowaniem dwóch stacji zagranicznych Akademii: w Berlinie i Moskwie oraz kompleksową, pierwszą tego typu po wojnie, oceną całej nauki polskiej, dokonaną przez poszczególne komitety PAN. Był to także czas zbierania obserwacji i doświadczeń na temat nauki w Polsce oraz tendencji rozwoju nowoczesnych organizacji naukowych za granicą.

Jesienią 1974 r. Andrzej Wyczański przyjął propozycję ówczesnego Prorektora UW ds. Filii w Białymstoku A. Jezierskiego i rozpoczął trwającą aż 30 lat (do września 2004 r.) pracę w charakterze nauczyciela akademickiego w Zakładzie, a następnie w Instytucie Historii Filii Uniwersytetu Warszawskiego, późniejszego Uniwersytetu w Białymstoku. Tutaj wykładał historię Polski i powszechną XVI–XVIII w. oraz prowadził seminarium magisterskie, które w opinii studentów uchodziło za jedno z najtrudniejszych (ale i najciekawszych), a przy tym cieszyło się niesłabnącym powodzeniem. Pod Jego kierunkiem powstało 15 prac doktorskich i ponad 100 magisterskich. Ponadto uczestniczył w dziesiątkach przewodów doktorskich i habilitacyjnych, w tym także za granicą; wielokrotnie był recenzentem w postępowaniach o nadanie tytułu profesora. Do osiągnięć pedagogicznych Profesora należy także autorstwo dwóch podręczników: Historia powszechna. Koniec XV w. – połowa XVII w. (Warszawa 1965) oraz Historia powszechna. Wiek XVI (Warszawa 1983; wyd. 2, Warszawa 1987; wyd. 3, Warszawa 1999).

W Białymstoku przez wiele lat kierował Zakładem Historii Powszechnej i Polski do końca XVIII w., a po reorganizacji Instytutu Historii w końcu lat 90. XX w. – Zakładem Historii XVI–XVIII w. Przez dwie kadencje (1986–1991) był dyrektorem Instytutu Historii Filii UW, a w latach 1991–2000 przewodniczył jego Radzie Naukowej. Z Jego inicjatywy doszło do założenia instytutowego periodyku naukowego – „Studia Podlaskie”, w którego redakcji zasiadał do końca swoich dni. Był orędownikiem utworzenia samodzielnego uniwersytetu w Białymstoku, co też się stało w 1998 r. Senat zaś nowo powołanego Uniwersytetu w Białymstoku, doceniając wszechstronne zasługi, przyznał Andrzejowi Wyczańskiemu jako jednemu z pierwszych tytuł doktora honoris causa. Uroczyste wręczenie dyplomu odbyło się w dniu 1 czerwca 1999 r. W maju 2007 r. ten sam Senat nadał Profesorowi tytuł „Zasłużony dla Uniwersytetu” za wyjątkowe zasługi na rzecz Uniwersytetu w Białymstoku, przyczynienie się do rozwoju uczelni oraz kształtowanie jej pozytywnego wizerunku.

Andrzej Wyczański zasiadał w redakcjach i radach redakcyjnych licznych czasopism naukowych: „Acta Poloniae Historica”, „Kwartalnika Historycznego”, „Kultury i Społeczeństwa”, „Nauki”, „Odrodzenia i Reformacji w Polsce”, „Polish Population Review”, „Przeszłości Demograficznej Polski”, „Rocznika Biblioteki Narodowej”, „Studiów Podlaskich”.

Od końca 1949 r. był członkiem Towarzystwa Miłośników Historii w Warszawie (i Polskiego Towarzystwa Historycznego), jego sekretarzem (1949–1958), wiceprezesem (1958–1970) i prezesem (1971–1987). Przez wiele lat kierował także bardzo udanie Ogólnopolskim Komitetem Olimpiady Historycznej, przeznaczonej dla młodzieży szkół ponadpodstawowych. Koleżanki i koledzy w 1997 r. wyróżnili Go Honorowym Członkostwem PTH. Był także członkiem Economic History Society i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Należał również do Związku Nauczycielstwa Polskiego (1946–1980), następnie NSZZ „Solidarność” (1980–1981).

Odznaczony został m.in. Złotym Krzyżem Zasługi (1956), Krzyżem Kawalerskim (1967), Oficerskim (1976) oraz Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2002), a także Krzyżem Armii Krajowej, Warszawskim Krzyżem Powstańczym, Krzyżem Partyzanckim (1997–1998).

W życiu prywatnym profesor Andrzej Wyczański doczekał się syna Pawła z małżeństwa z Krystyną Nowiną-Sroczyńską (1951). Jego drugą żoną była Irena Elżbieta z Krauzów I v. Kucharska, zmarła w 1981 r., w ostatnich zaś ponad dwudziestu latach towarzyszką życia i pierwszym czytelnikiem prac naukowych była żona Marta Helena Spaczyńska z domu Bormann, architekt, sanitariuszka i łączniczka AK.

Andrzej Wyczański zmarł 22 marca 2008 r. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Cezarego Kukla, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 116, z. 1, 2009, s. 216–223. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/20530.

Więcej także we wspomnieniu autorstwa dr hab. Anny Kamler, zamieszczonego w „Rocznikach z Dziejów Gospodarczych”, t. LXVIII, 2008, s. 7–12.