Ajnenkiel Andrzej (1931–2015)

 

Andrzej Ajnenkiel

1931–2015

Urodził się 21 lutego 1931 r. w Warszawie. Odumarty we wczesnym dzieciństwie przez matkę (Janina z d. Rogo zmarła, gdy syn miał 3 lata) wychowywany był pod silnym wpływem ojca, Stefana, uczestnika wojny polsko-sowieckiej 1920 r.

W lutym 1945 r. wstąpił do harcerstwa, a przez nie trafił we wrześniu 1945 r. do oddziału Narodowych Sił Zbrojnych w Podkowie Leśnej. Za ten epizod w podziemnej działalności niepodległościowej był w okresie późniejszych studiów aresztowany i poddany represjom. Ukończył prestiżowe warszawskie Liceum im. Tadeusza Reytana (1949), a następnie, w latach 1949–1954, studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Epizodem w jego życiu była krótkotrwała działalność w Zarządzie Stołecznym Związku Młodzieży Polskiej (1949–1950).

Studiując, równolegle pracował zarobkowo, a po uzyskaniu magisterium (1954) został zatrudniony w Archiwum Akt Nowych (do października 1956 r., kolejno jako archiwista, starszy archiwista, starszy radca). W opinii prof. Juliusza Bardacha (18 X 1956) Andrzej Ajnenkiel „wykazał nieprzeciętne uzdolnienia i głębokie zainteresowania naukowe”. Wysoko oceniany przez Promotora przeszedł na etat naukowy do Działu Historii Państwa i Prawa Instytutu Nauk Prawnych PAN (asystent od października 1956 do września 1961, adiunkt od listopada 1961). Stopień naukowy doktora nauk prawnych nadała mu w 1960 r. Rada Naukowa Instytutu Nauk Prawnych PAN w Warszawie na podstawie rozprawy doktorskiej przygotowanej pod opieką prof. Juliusza Bardacha, pt. Położenie prawne robotników rolnych w Polsce w latach 1918–1939.

Równie wysoko jak prof. J. Bardach oceniał młodego badacza prof. Karol Koranyi, pisząc w opinii (14 X 1960) krótko: „zdolny i pracowity”. Od 1 stycznia 1962 r. Andrzej Ajnenkiel wraz całym Zespołem INP przeszedł do Instytutu Historii PAN, gdzie w grudniu 1970 r. uzyskał stopień naukowy doktora habilitowanego nauk humanistycznych w zakresie historii na podstawie rozprawy habilitacyjnej, pt. Spór o model parlamentaryzmu polskiego do roku 1926. W konsekwencji został docentem IH PAN (wybiegając w przyszłość – w lipcu 1979 r. został profesorem nadzwyczajnym w IH PAN, a w styczniu 1991 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego).

Pracę naukowo-badawczą umiejętnie łączył z działalnością dydaktyczną w Instytucie Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Przez dekadę prowadził również wykład kursowy na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, przez pięć lat – wykładał i prowadził seminarium na Uniwersytecie Wrocławskim. Powołano go na kierownika Studium Doktoranckiego IH PAN (1973–1981).

Zainteresowania badawcze Andrzeja Ajnenkiela związane były zarówno z zagadnieniami historii społecznej, jak też z badaniami nad ustrojem politycznym Drugiej Rzeczypospolitej. Był aktywnym i efektywnym współautorem tzw. Makiety Historii Polskiej przygotowanej w IH PAN. Jego zainteresowania związane były zarówno z dziejami parlamentaryzmu i konstytucjonalizmu, jak i historii politycznej: Od rządów ludowych do przewrotu majowego. Zarys dziejów politycznych Polski 1918–1926 (Warszawa 1968); Spór o model parlamentaryzmu polskiego do 1926 roku (Warszawa 1972); Parlamentaryzm II Rzeczypospolitej (Warszawa 1975); Polska po przewrocie majowym. Zarys dziejów politycznych Polski 1926–1939 (Warszawa 1977).

W 1974 r. przystąpił do Zespołu prof. J. Bardacha w celu opracowania syntezy polskiego parlamentaryzmu. Podjął się ambitnego zadania opracowania zarówno dziejów parlamentaryzmu na ziemiach polskich doby rozbiorów (1795–1918), jak i sejmu Drugiej Rzeczypospolitej. Rezultatem były dwie książki oznaczone umownie jako część pierwsza i druga tomu II Historii sejmu polskiego (Warszawa 1989) o objętości blisko 800 stron druku, z czego znaczącą część (w sumie 91 tabel) stanowią przygotowane przez współpracowników Profesora aneksy źródłowe, które – wg opinii prof. J. Bardacha „dla historyków dziejów najnowszych są niezwykle cenne, będą do nich sięgać często i to przez długie lata”.

Andrzej Ajnenkiel publikował w najważniejszych periodykach poświęconych tematyce historycznej i prawnej. (Zob. Bibliografia prac profesora Andrzeja Ajnenkiela za lata 1956–2001, oprac. J. Gierowska-Kałłaur, IH PAN). Był członkiem rad redakcyjnych (naukowych) kilku renomowanych czasopism, m.in. „Polskiego Słownika Biograficznego”, „Przeglądu Historyczno-Wojskowego”, „Czasopisma Prawno-Historycznego” i „Przeglądu Wschodniego”.

Od 1959 r. był członkiem PZPR i pełnił funkcję I sekretarza POP PZPR w Instytucie Historii PAN. Legitymację złożył w 1981 r. W latach 80. czynnie włączył się w nurt działalności opozycyjnej. W okresie stanu wojennego brał udział w nielegalnych akcjach oświatowych, odczytach i wykładach organizowanych przez środowiska opozycji demokratycznej. Uczestniczył m.in. w pracach konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”, do którego zaprosił go kolega z dawnego seminarium prof. J. Bardacha i z Pracowni IH PAN prof. Tadeusza Jędruszczaka – zmarły w roku 2000 nieodżałowany dr Andrzej Zakrzewski, późniejszy minister stanu w Kancelarii Prezydenta L. Wałęsy). A. Ajnenkiel został również członkiem NSZZ ”Solidarność”.

Działał także aktywnie w Towarzystwie Miłośników Historii (TMH) oraz Polskim Towarzystwie Historycznym (PTH). Od 12 III 1987 do 7 III 1989 był prezesem Warszawskiego Oddziału TMH. Zaprzestał sprawowania tej funkcji ze względu na swój wybór na prezesa Zarządu Głównego PTH. Uczestniczył czynnie w pracach Jury Olimpiady Parlamentarnej organizowanej dla przez PTH dla młodzieży szkół średnich. Silnie wpłynął swą osobowością i pomysłami na XII poznański Zjazd Historyków. Jego zasługi dla Towarzystwa zostały uhonorowane w 2006 r., gdy na kolejnym Zjeździe (w Pułtusku) przyznano mu członkostwo honorowe PTH.

Jako prezes PTH został powołany 12 kwietnia 1990 r., na wniosek prof. Henryka Samsonowicza, ministra edukacji narodowej w rządzie Tadeusza Mazowieckiego, w skład zespołu badającego akta PRL-owskiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych (tzw. Komisja Michnika). Komisja, działająca do 27 czerwca 1990 r., badała akta Służby Bezpieczeństwa, prawdopodobnie miała też dostęp do akt byłych współpracowników UB i SB.

Z niezmiernie dla siebie charakterystycznym ogromnym zaangażowaniem uczestniczył jako ekspert Prezydenta RP i Senatu (1990–1993) w pracach nad nową konstytucją. W latach 1991–1993 był pierwszym przewodniczącym Rady Krajowej Szkoły Administracji Publicznej, a także (lata 90.) członkiem Kapituły Orderu Odrodzenia Polski. W 1993 r. bez powodzenia ubiegał się o mandat senatora z ramienia BBWR w województwie stołecznym. W lipcu 1993 r. Andrzej Ajnenkiel został powołany przez Bronisława Komorowskiego, ówczesnego ministra obrony narodowej, na stanowisko dyrektora Wojskowego Instytutu Historycznego i pełnił tę funkcję przez 9 lat. W okresie 1993–1997 przebywał na urlopie bezpłatnym w IH PAN w związku z faktem pełnienia tej funkcji. Do IH PAN powrócił jedynie na część etatu. Po rozwiązaniu WIH, do października 2002 r. kierował nowo powstałym Wojskowym Biurem Badań Historycznych.

W czasie pracy w WIH zmieniły się nieco zainteresowania badawcze Andrzeja Ajnenkiela. Jako dyrektor podjął starania zmierzające do przeorientowania wysiłku badawczego tej placówki. Priorytetem stały się badania dziejów Armii Krajowej i podziemia niepodległościowego, historia wojny polsko-sowieckiej 1920 r., czy niebadane dotąd aspekty stosunków politycznych i wojskowych między Polską i ZSRR (agresja 17 września 1939 r., zbrodnia katyńska, Wojsko Polskie na froncie wschodnim, Ludowe Wojsko Polskie w okresie powojennym). Wspierał uczestnictwo pracowników WIH w działalności Wojskowej Komisji Archiwalnej, eksplorującej archiwa byłego ZSRR. Jako że równolegle przewodniczył Polskiej Komisji Historii Wojskowej Komitetu Nauk Historycznych PAN, która działała w ramach Międzynarodowej Komisji Historii Wojskowej (Commission Internationale d’Histoire Militaire – CIHM) i skupiała 40 komisji narodowych, dzięki temu udało mu się nawiązanie kontaktów ze służbami historycznymi armii państw NATO: Stanów Zjednoczonych Ameryki, Republiki Federalnej Niemiec, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Holandii, Hiszpanii, Portugalii, Grecji i Włoch. Historycy wojskowi z tych państw składali pierwsze wizyty w WIH, a pracownicy naukowi Instytutu odwiedzali ośrodki historyczne armii państw zachodnich. Inicjatywie Andrzeja Ajnenkiela zawdzięczamy, że we wrześniu 1994 r. w Warszawie miało miejsce kolejne Międzynarodowe Kolokwium Historii Wojskowej na temat „Powstania narodowe po 1794 roku”. Umiejscowieniu tego ważnego wydarzenia w Polsce sprzyjało 200-lecie insurekcji kościuszkowskiej i 50-lecie wybuchu Powstania Warszawskiego. Kongres zgromadził kilkuset uczestników z całego świata. Andrzej Ajnenkiel aktywnie uczestniczył również w następnych kongresach CIHM, które odbywały się w Quebecu, Wiedniu, Pradze, Lizbonie, Brukseli, Sztokholmie i Atenach. W efekcie czytelnicy otrzymali jego prace poświęcone nieco odmiennej od dotychczasowej tematyce: Na oczach Kremla. Tragedia walczącej Warszawy w świetle dokumentów rosyjskich (Warszawa 1994); Powstanie kościuszkowskie 1794. Dzieje militarne, t. 2 (we współautorstwie, Warszawa 1994); Naczelni wodzowie i wyżsi dowódcy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (we współautorstwie, Warszawa 1995). Ukazały się również całkowicie autorskie Konstytucje Polski 1791–1997 (Warszawa 2001).

Pracował też w Uczelni Łazarskiego, gdzie kierował Katedrą Historii Prawa. Wykładał również na uczelniach zagranicznych, m.in. na Harvardzie, w Yale, Brukseli, Londynie i Tybindze.

Wybitne zasługi w pracy naukowej i osiągnięcia w działalności publicznej zostały docenione w kraju i za granicą. Odznaczony był m.in Krzyżem Komandorskim i Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. W uznaniu swoich zasług został też uhonorowany doktoratem honoris causa uniwersytetu w Petersburgu.

Był to człowiek spełniony nie tylko naukowo, ale i osobiście. Jego pasją były podróże, żeglarstwo, wspaniale tańczył (i bardzo to lubił). Dochował się trojga dzieci (córki Małgorzaty, wnuczki Katarzyny i prawnuka Leona z pierwszego małżeństwa oraz z drugiego małżeństwa – z miłością swego życia Lidią – dwóch synów: starszego Pawła i młodszego Marka oraz wnuka. Do końca swych dni był człowiekiem nie tylko młodym duchem i pełnym sił twórczych, ale również nieprawdopodobnie aktywnym. Zmarł zupełnie niespodziewanie 10 kwietnia 2015 r. Pochowano go w grobie rodzinnym na warszawskim cmentarzu na Bródnie (kwat. 64 C).

Joanna Gierowska-Kałłaur

 

W opracowaniu biogramu wykorzystano wspomnienie pióra Urszuli Olech i Tadeusza Paneckiego, Profesor Andrzej Ajnenkiel, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 16 (67), nr 2 (22), s. 235–238, opinie o Andrzeju Ajnenkielu prof. prof. J. Bardacha, K. Koranyego, J. Tazbira przechowywane w aktach postępowań awansowych IH PAN oraz pracę Spętana akademia. Polska Akademia Nauk w dokumentach władz PRL. Materiały partyjne 1950–1986, t. II, wybór, wstęp i opracowanie Patryk Pleskot i Tadeusz Paweł Rutkowski, Warszawa 2012, s. 718.