Stebelski Adam (1894–1969)
Adam Stebelski
1894–1969
Urodził się 10 lipca 1894 r. w Kutnie jako syn inżyniera budowlanego Kazimierza i Marii ze Skowrońskich. W latach 1904–1907 uczył się w szkole we Włocławku, a w latach 1907–1913 w Łodzi, gdzie ukończył Szkołę Handlową Kupiectwa Łódzkiego. Jako uczeń należał do harcerstwa i do tajnej organizacji niepodległościowej „Zarzewie”. Rok szkolny 1913/1914 spędził w Moskwie w celu uzyskania matury rządowej. Jesienią 1915 r. rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pod kierunkiem prof. Józefa Siemieńskiego specjalizował się w historii ustroju Polski, a przez 2 lata pełnił funkcję młodszego asystenta. Jako student brał udział w pracach Koła Prawników i w latach 1916–1917 był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej. Równocześnie pracował jako zastępca sekretarza Polskiego Towarzystwa Prawniczego.
W listopadzie 1918 r. wstąpił w szeregi 36. pp Legii Akademickiej i wziął udział w kampanii lwowskiej. Został w niej ciężko ranny. Po demobilizacji kontynuował studia i w grudniu 1922 r. uzyskał dyplom magistra prawa UW. Jako student pracował w Towarzystwie Straży Kresowej na stanowisku sekretarza.
W lutym 1923 r. rozpoczął pracę w charakterze asystenta w Archiwum Głównego Akt Dawnych, w 1928 został archiwistą, w 1938 – kustoszem, a w rok później – p. o. dyrektorem. W tym okresie opublikował pierwsze artykuły Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego i Archiwalia łódzkie z okresu rządów pruskich 1793–1807. Ze względu na sytuację rodzinną pracował dodatkowo w kwartalnikach „Strażnica Zachodnia” i „Sprawy Narodowościowe”.
W czasie II wojny światowej pracował nadal w AGAD, zabezpieczając zasób archiwalny, ewidencjując akta wywożone przez okupanta oraz opracowując na użytek cywilnych władz podziemnych przyszłych żądań rewindykacyjnych i odszkodowawczych. Jednocześnie opracował rozprawę o władzy wielkoksiążęcej na Litwie do unii lubelskiej i szkic o organizacji Komisji Porządkowych cywilno-wojskowych, a także przygotował do druku diariusz legacji Rafała Leszczyńskiego do Porty Ottomańskiej (1700). Wszystkie Jego prace i materiały spłonęły w Archiwum Głównym w 1944 r. W 1943 r. został aresztowany i przez 5 tygodni był przetrzymywany na Pawiaku. W trakcie powstania warszawskiego organizował ochronę gmachów i zasobów archiwalnych przed pożarami i dewastacją.
Po zakończeniu wojny Adam Stebelski przystąpił do zabezpieczenia ocalałych zbiorów. Objął także na nowo kierownictwo AGAD. Dzięki dwukrotnej wizycie w Niemczech odzyskał 19 wagonów archiwaliów.
W 1946 r. wszedł w skład Zarządu Towarzystwa Bibliotekarzy i Archiwistów, a 1947 – Zarządu Towarzystwa Miłośników Historii. 29 maja 1952 r. został wybrany prezesem Towarzystwa Miłośników Historii i sprawował tę funkcję do 30 października 1956 r. Od 1951 r. pracował na UW. Uzyskał tam stopień doktora w 1949 r. na podstawie rozprawy, pt. Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego. W 1954 r. otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego.
W Instytucie Historii PAN pracę rozpoczął w 1953 r., gdzie objął funkcję kierownika Działu Archiwoznawstwa, a następnie Pracowni Edytorskiej Źródeł Nowożytnych, inicjując badania nad kancelariami funkcjonującymi w XIX w. na ziemiach polskich. Wszedł do Rady Naukowej IH PAN. Współpracował z komisją wydawnictw źródłowych; położył duże zasługi w opracowaniu programu i metod edytorskich publikowania źródeł nowożytnych. Pod jego redakcją ukazało się sześć tomów lustracji (w latach 1961–1968). Był również redaktorem ukazujących się od 1953 r. i zawierających teksty źródłowe do dziejów nowożytnych „Tek Archiwalnych” (tomy: 1, 2, 3, 5, 7, 8).
Od r. 1953 był członkiem i sekretarzem Prezydium Rady Archiwalnej, a od 1958 r. przewodniczącym Centralnej Komisji Metodycznej przy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych. Współpracował z „Przeglądem Historycznym”, „Kwartalnikiem Historycznym”, „Studiami Źródłoznawczymi”, „Archeionem”, „Nauką Polską”) oraz Polskim Słownikiem Biograficznym. Do Jego największych osiągnięć publikacyjnych należy książka wydana po polsku i angielsku, pt. Losy archiwów polskich w latach drugiej wojny światowej.
Adam Stebelski był wielokrotnie odznaczany za swe zasługi, m.in. Krzyżem Walecznych (1921), Krzyżem Niepodległości (1933) i Krzyżem Oficerskim Odrodzenia Polski (1958).
Zmarł 6 lipca 1969 r.
Więcej we wspomnieniu Mariana H. Serejskiego, opublikowanym w „Kwartalniku Historycznym” 77, z. 2, 1970, s. 526–529. Tekst jest dostępny on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/33420.
