Mazowiecki Zespół Badawczy

Kierownictwo:
dr Marta Piber-Zbieranowska
dr Anna Salina

Zespół:
mgr Arkadiusz Borek
mgr Michał Gochna
prof. dr hab. Janusz Grabowski (AGAD, AFiB Vistula)
dr Anna Horeczy
dr hab. Aliaksandr Hrusha
prof. dr hab. Adrian Jusupović
dr Emil Kalinowski
dr hab. Radosław Lolo (Akademia im. Aleksandra Gieysztora w Pułtusku)
dr hab. Adam Moniuszko (WPiA UW)
mgr inż. Grzegorz Myrda
dr Andrzej Nowik
dr Tomasz Panecki
dr Michał Słomski
mgr Jarosław Suproniuk
dr Krzysztof Wiśniewski (Pułtuskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne)
mgr Michał Zbieranowski
dr hab. Leszek Zygner (PANS Ciechanów)

W następstwie podpisania przez Instytut Historii im. T. Manteuffla PAN umowy z Muzeum Mazowieckim w Płocku w dniu 1 sierpnia 2024 r. powstał Mazowiecki Zespół Badawczy, którego zadaniem jest realizacja projektu badawczego pt. „Mazowsze w dobie inkorporacji do Królestwa Polskiego (1462–1526)”. Jest on częścią szerszego przedsięwzięcia, finansowanego ze środków Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego, a związanego z przypadającym na 2026 r. pięćsetleciem wygaśnięcia mazowieckiej gałęzi dynastii Piastów oraz włączenia Księstwa Mazowieckiego do Korony. Muzeum Mazowieckie w Płocku jako inicjator i lider projektu odpowiada za jego część wystawienniczą i edukacyjną, natomiast Instytut Historii im. T. Manteuffla PAN – za część naukową.

W projekcie naukowym postawiono za cel objęcie wnikliwymi badaniami historycznymi schyłkowej fazy odrębności Księstwa Mazowieckiego, kiedy to miała miejsce jego stopniowa inkorporacja do Królestwa Polskiego, a także opracowanie map Mazowsza i cyfrowych edycji wybranych źródeł z tego okresu. Okres ten rozpoczyna się w roku 1462 wraz ze śmiercią ostatnich książąt z linii Piastów wywodzącej się od Siemowita IV i władającej Mazowszem Zachodnim, a zamyka się w roku 1526 śmiercią Janusza III, ostatniego męskiego potomka księcia Janusza I Starszego panującego na Mazowszu Wschodnim.

Ten najbliższy nam chronologicznie etap historii regionu w średniowieczu paradoksalnie pozostawia jeszcze wiele do odkrycia, ponieważ w stosunku do liczby zachowanych materiałów źródłowych jest wciąż niedostatecznie rozpoznany. Niewielka liczba monografii i artykułów naukowych poświęconych dziejom Mazowsza (w porównaniu do opracowań dotyczących innych historycznych dzielnic Polski, takich jak Małopolska, Wielkopolska czy Śląsk) sprawia, że nawet w syntetycznych ujęciach badawczych region mazowiecki praktycznie nie jest uwzględniany. Przekłada się to również na stan wiedzy zawartej w podręcznikach i pracach popularyzatorskich. Objęcie historii książęcego Mazowsza pogłębionymi studiami badawczymi daje realną szansę na zmianę tej sytuacji. Powodzenie tak ważnego przedsięwzięcia naukowego wymaga jednak zespolenia prac badawczych historyków z różnych jednostek naukowych, zajmujących się przeszłością dzielnicy mazowieckiej w wiekach średnich i u progu czasów nowożytnych, a specjalizujących się w różnych jej aspektach: historii politycznej, kościelnej, prawa czy obyczajowości.

Prace podzielono na kilka bloków tematycznych, a w ich ramach na indywidualne projekty badawcze:

1.  Księstwo Mazowieckie i jego władcy
   • Konrad II czerski i sandomierski (mgr Michał Zbieranowski, współpracownik IH PAN)
   • Konrad III Rudy i jego rodzina. Dynastia Piastów mazowieckich w czasach inkorporacji Mazowsza (dr Marta Piber-Zbieranowska, IH PAN)
   • Panowie przyrodzeni i lennicy – panowanie ostatnich książąt mazowieckich w konfrontacji źródeł normatywnych i narracyjnych  (dr Andrzej Nowik, współpracownik IH PAN)
   • Aspekty prawno-ustrojowe inkorporacji Księstwa Mazowieckiego do Królestwa Polskiego (dr hab. Adam Moniuszko, Wydział Prawa i Administracji UW)
2. Kościół i elity intelektualne Księstwa Mazowieckiego
   • Prałaci kapituły warszawskiej drugiej połowy XV w. i pierwszego ćwierćwiecza XVI w. Rola polityczna i związki z dworem książęcym. (dr Anna Salina, IH PAN)
   • Biskupi płoccy w okresie inkorporacji Mazowsza (1495–1526) (dr hab. Leszek Zygner, prof. ucz. Państwowa Akademia Nauk Stosowanych im. I. Mościckiego w Ciechanowie).
   • Kancelaria księstwa płockiego 1462–1495 (prof. dr hab. Janusz Grabowski, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Akademia Finansów i Biznesu Vistula)
   • Elity intelektualne Mazowsza (dr Anna Horeczy, IH PAN)
3. Mapy i źródła do dziejów średniowiecznego Mazowsza doby inkorporacji (edycje cyfrowe)
   • Geografia historycznego i współczesnego Mazowsza: narracja kartograficzna (dr Tomasz Panecki, IH PAN)
   • Płocka księga święceń Piotra Lubarta – edycja cyfrowa (mgr Arkadiusz Borek, IH PAN)
   • Cyryliczne źródła do dziejów Mazowsza (prof. dr hab. Adrian Jusupović, IH PAN, dr hab. Aliaksandr Grusza, IH PAN)
   • Edycja cyfrowa Metryki Mazowieckiej: tomy MK 5 i MK 41 (mgr Jarosław Suproniuk, IH PAN, mgr Michał Zbieranowski, współpracownik IH PAN, mgr Grzegorz Myrda, IH PAN – opieka informatyczna)
   • Mazowieckie rejestry poborowe z doby inkorporacji – edycja cyfrowa (mgr Michał Gochna, IH PAN, dr Emil Kalinowski, IH PAN)
4. Społeczeństwo mazowieckie dobry inkorporacji
   • Analiza porównawcza Płocka i Warszawy w drugiej połowie XV wieku i pierwszej ćwierci XVI w. (dr Michał Słomski, IH PAN)
   • Integracja szlachty mazowieckiej ze szlachtą koronną do połowy XVI w. (dr Krzysztof Wiśniewski, Pułtuskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne)

Mazowiecki Zespół Badawczy będzie również organizował spotkania otwarte poświęcone wybranym aspektom dziejów książęcego Mazowsza. Zwieńczeniem prac Zespołu będzie podsumowująca wyniki badań konferencja naukowa, która odbędzie się we wrześniu 2026 r. w Płocku oraz publikacja pokonferencyjna, a także cyfrowe edycje źródłowe oraz mapy prezentowane na stronie internetowej Instytutu Historii PAN.