Pracownia Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza i Podlasia

Kierownik: dr Anna Sala

dr Michalina Duda
dr Tomasz Jaszczołt
dr Emil Kalinowski
dr Marta Piber-Zbieranowska

Współpracownicy:
dr Andrzej Buczyło
mgr Michał Zbieranowski

Pracownia Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza i Podlasia w Średniowieczu powstawała w trzech etapach. W 2012 r. dr Anna Salina i mgr Marta Piber-Zbieranowska utworzyły Zespół Słownika mazowieckiego, który – po dołączeniu dr. Tomasza Jaszczołta (rok 2014) i dr. Andrzeja Buczyły (lata 2015–2021) – został przekształcony w Zespół Słownika Mazowsza i Podlasia. W latach 2022–2024 w Zespole pracował dr Michał Sierba, a w roku 2023 dołączył do niego dr Emil Kalinowski. Pod koniec 2024 r. zespół uzyskał rangę pracowni. Obecnie jego współpracownikami są: dr Andrzej Buczyło i mgr Michał Zbieranowski.

Pod opieką Pracowni znajduje się stworzona przez prof. Adama Wolffa i jego współpracowników: dr Annę Borkiewicz-Celińską, dr Kazimierza Pacuskiego i in. Kartoteka Słownika Historyczno-Geograficznego Mazowsza w Średniowieczu. Gromadzi ona wypisy źródłowe dotyczące wszystkich osad oraz obiektów fizjograficznych średniowiecznego Mazowsza w granicach przedrozbiorowych, tj. z województw płockiego, rawskiego i mazowieckiego. Skany poszczególnych kart umieszczane są stopniowo w Internecie w ramach Repozytorium Cyfrowego Instytutów Naukowych (www.rcin.org.pl) pod adresem http://www.rcin.org.pl/publication/8825 [dostęp 10.06.2024].

Prace nad Słownikiem Historyczno-Geograficznym Podlasia rozpoczął już w latach 60. XX w. prof. Jerzy Wiśniewski. Przedwczesna śmierć (zm. w 1983 r.) nie pozwoliła mu dokończyć planowanego zamierzenia. Prof. J. Wiśniewski zaczął tworzyć kartotekę Słownika podlaskiego, która wraz z innymi materiałami znajduje się obecnie w posiadaniu jego spadkobierców w Krakowie.

Stanowiąca już zbiór zamknięty Kartoteka Wolffa, jak również pliki cyfrowe będące wynikiem prowadzonych współcześnie przez członków Zespołu szerokich kwerend źródłowych, stanowią podstawę do przygotowywania Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu oraz Słownika historyczno-geograficznego województwa podlaskiego w średniowieczu. Należy wspomnieć o nowych możliwościach, jakie pojawiły się po uzyskaniu dostępu do archiwów i bibliotek wschodnich, pozwalające znacznie rozszerzyć zakres kwerend i źródeł wykorzystanych przy pracach nad Słownikami Mazowsza i Podlasia. Kwerendy prowadzone są również w Austrii, Niemczech, Czechach i na Węgrzech.

Po zakończeniu prac nad Słownikiem historyczno-geograficznym województwa płockiego w średniowieczu (oprac. Anna Borkiewicz-Celińska, z. 1–4, wyd. 1980–2000), w nowoutworzonym Zespole słownikowym powrócono do pierwotnej koncepcji publikowania zeszytów poświęconych poszczególnym ziemiom woj. mazowieckiego, nawiązując do wydanego w 1970 r. Słownika ziemi wyszogrodzkiej. W 2013 i w 2017 r. opublikowano zeszyty obejmujące ziemię warszawską i ziemię liwską, a w r. 2021 – pierwszy zeszyt poświęcony ziemi czerskiej z hasłami A – Cychry. Aktualnie opracowywany zeszyt drugi ziemi czerskiej ukaże się w 2026 r.

W 2015 r. wznowiono, po ponad trzydziestoletniej przerwie, prace nad Słownikiem podlaskim. Zmieniono nieco pierwotną koncepcję prof. Wiśniewskiego, która obejmowała nie tylko historyczne województwo podlaskie, ale również leżące w obecnych granicach Polski części województw brzeskolitewskiego, trockiego, a nawet nowogródzkiego. Zdecydowano się bowiem na powiązanie zasięgu Słownika z granicami przedrozbiorowego województwa podlaskiego. Jako zakres chronologiczny badań przyjęto 1569 r. Wpływ na to miał: stan zachowania bazy źródłowej, późniejsza w stosunku do innych regionów Polski kolonizacja tego terenu, jak i fakt, że w połowie XVI w. prowadzono na Podlasiu pomiarę włóczną i dopiero po niej nastąpiła wyraźna stabilizacja sieci osadniczej. W pracach słownikowych zrezygnowano z podziału na poszczególne ziemie, traktując województwo podlaskie jako całość. W 2021 r. ukazał się pierwszy zeszyt Słownika obejmujący hasła: A – Bojanka. Wydanie kolejnego zeszytu przewidziane jest na rok 2026.

Pracownia uczestniczyła oraz uczestniczy w projektach grantowych, takich jak:

• „Warszawa poprzez wieki – od jej początków po wiek XX. Realizacja badań naukowych w ramach Varsavianistycznego Zespołu Badawczego” (zadanie zlecone przez Ministra Edukacji i Nauki);
• „Mazowsze dla Korony. 500-lecie włączenia Mazowsza do Królestwa Polskiego” (zlecenie Muzeum Mazowieckiego w Płocku, finansowane ze środków budżetu Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego, a realizowane przez Mazowiecki Zespół Badawczy).

W ramach zainteresowania historią Mazowsza i Podlasia, członkowie Pracowni zajmują się nią również w swoich pracach indywidualnych. Dr Anna Salina bada dzieje Kościoła na Mazowszu oraz przygotowuje edycje krytyczne źródeł mazowieckich, m.in. z zasobu płockich i warszawskich archiwów kościelnych czy Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. W dziedzinie regionalistyki szczególną uwagę poświęca przeszłości (od średniowiecza po wiek XX) obszarów leżących nad dolną Narwią i Bugiem, włączając w to badania genealogiczne i genetyczne oraz ich popularyzację.

Zainteresowania badawcze dr Marty Piber-Zbieranowskiej dotyczą zwłaszcza ostatniego ćwierćwiecza niezależności politycznej Księstwa Mazowieckiego, a w szczególności rządów regencyjnych księżnej Anny Radziwiłłówny, która, po śmierci swego męża ks. Konrada III, sprawowała w latach 1503–1518 władzę w imieniu swych małoletnich synów – Stanisława i Janusza III. Temu zagadnieniu poświęcona była jej dysertacja doktorska. Obecnie jej badania koncentrują się głównie wokół zagadnień dotyczących dworu książąt mazowieckich w późnym średniowieczu oraz elity urzędniczej i dworskiej tego okresu.

Dr Tomasz Jaszczołt zajmuje się badaniem stosunków własnościowych i osadnictwa na terenie województwa podlaskiego oraz wschodniego Mazowsza i zachodnich terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego w XV–XVII w. Bada także rozwój i formowanie się sieci parafialnej Kościoła rzymskokatolickiego na terenie Podlasia w tym okresie. Współuczestniczył również w opracowaniu spisów duchowieństwa rzymskokatolickiego Wielkiego Księstwa Litewskiego z XIV–XVI w. Opracował szereg artykułów nt. genealogii rodzin szlacheckich z terenu województwa podlaskiego i ziem wschodniego Mazowsza. W kręgu jego zainteresowań znajduje się także funkcjonowanie sądów szlacheckich i stosowanie prawa polskiego na terenie Podlasia do Unii Lubelskiej. Ponadto przygotowuje uaktualniony spis urzędników podlaskich do 1569 r., który ma objąć także urzędy występujące na Podlasiu do tego roku, a pominięte w spisach wydanych drukiem. Uczestniczy także w projekcie wydawania kolejnych tomów spisów urzędników Wielkiego Księstwa Litewskiego ze szczególnym uwzględnieniem XV i XVI w.

Dr Emil Kalinowski zajmuje się historią Podlasia i wschodniego Mazowsza w późnym średniowieczu i epoce wczesnonowożytnej (XVI i XVII w.) Jego zainteresowania badawcze koncentrują się wokół dziejów szlachty i osadnictwa szlacheckiego na pograniczu mazowiecko-podlaskim, jej genealogii i kultury politycznej, a także geografii historycznej, historii regionalnej i mikrohistorii. Interesuje się również historią społeczno-kulturową, wojskowością, obyczajowością i sądownictwem szlacheckim oraz klęskami elementarnymi na Podlasiu (epidemie, pożary). Brał udział w pracach nad edycją akt sejmikowych podlaskich z XVI i pierwszej połowy XVII w.

Dr Andrzej Buczyło zajmuje się historią Podlasia i ziemi brzeskiej od XV do XVIII w. Bada także kształtowanie się sieci parafialnej Kościołów wschodnich (prawosławnego i unickiego) na wspomnianym obszarze. W kręgu jego zainteresowań znajdują się oprócz tego geografia historyczna oraz szeroko pojęte nauki pomocnicze historii.

Mgr Michał Zbieranowski w latach 1991–2014 był pracownikiem Pracowni Atlasu Historycznego IH PAN. Jego zainteresowania badawcze obejmują okres późnego średniowiecza i wczesnej epoki nowożytnej, historię osadnictwa, społeczną, w szczególności dzieje Mazowsza i Warszawy, rodu Ciołków (głównie gałęzi z Żelechowa), siedzib rycerskich na pograniczu Mazowsza i ziemi stężyckiej; ponadto – dzieje imigracji szkockiej w Polsce nowożytnej na terenach Mazowsza i Podlasia.

Dotychczas opublikowane zeszyty Słownika historyczno-geograficznego Mazowsza w średniowieczu:

• Słownik historyczno-geograficzny ziemi wyszogrodzkiej w średniowieczu, oprac. A. Wolff i A. Borkiewicz-Celińska, pod red. J. Wiśniewskiego i [następnie] A. Gąsiorowskiego, Wrocław 1971.
• Słownik historyczno-geograficzny województwa płockiego w średniowieczu, oprac. A. Borkiewicz-Celińska, pod red. J. Wiśniewskiego i [następnie] A. Gąsiorowskiego, Wrocław 1980–1981, Warszawa 1998–2000.
• Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, oprac. A. Wolff, K. Pacuski, do druku podały M. Piber-Zbieranowska, A. Salina, pod redakcją T. Jurka, Warszawa 2013.
• Słownik historyczno-geograficzny ziemi liwskiej w średniowieczu, oprac. M. Piber-Zbieranowska, A. Salina, przy współpracy E. Kowalczyk-Heyman, pod red. T. Jurka, Warszawa 2017.
• Słownik historyczno-geograficzny ziemi czerskiej w średniowieczu, z. 1: A – Cychry, oprac. Marta Piber-Zbieranowska i Anna Salina, przy współpracy archeologicznej Magdaleny Bis i Wojciecha Bisa, Warszawa 2021.
• Słownik historyczno-geograficzny województwa podlaskiego w średniowieczu, z. 1: A – Bojanka, oprac. Andrzej Buczyło i Tomasz Jaszczołt, przy współpracy archeologicznej Magdaleny Bis i Wojciecha Bisa, Warszawa 2021.

Tomy te dostępne są również w wersji elektronicznej na stronie: http://www.slownik.ihpan.edu.pl/index.php.

Z zasobów Kartoteki Wolffa można korzystać na miejscu (IH PAN, pok. 16) jedynie po wcześniejszym umówieniu się – telefonicznie (22 831 63 38) lub mailowo slownik_maz@ihpan.edu.pl