Encyklopedia komunizmu w Polsce

Dotacja celowa dla Instytutu Historii PAN na realizację zadania zleconego przez Ministra Edukacji i Nauki pn. „Encyklopedia komunizmu w Polsce. Władza i społeczeństwo polskie w realiach systemu totalitarnego w XX w.”.

Dofinansowanie: 7 896 834,00 zł

Całkowita wartość: 7 896 834,00 zł

13 października 2023 r. IH PAN otrzymał zadanie, zlecone przez Ministra Edukacji i Nauki, pod nazwą „Encyklopedia komunizmu w Polsce. Władza i społeczeństwo polskie w realiach systemu totalitarnego w XX w.”. Zadanie zostało przydzielone w trybie art. 404 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce i ma charakter dotacji celowej.

„Encyklopedia komunizmu w Polsce” to projekt naukowy mający na celu stworzenie bazy wiedzy zawierającej najważniejsze informacje o doświadczeniu zderzenia niepodległego państwa polskiego z ideologią komunistyczną, a później próbami wcielenia jej w życie w Polsce w drugiej połowie XX w. Wynikiem projektu będzie publikacja naukowa składająca się z tradycyjnej publikacji książkowej w 8 tomach i zawierającej te same dane internetowej bazy danych. Łącznie w ramach projektu zostanie przygotowanych ponad 2000 haseł encyklopedycznych oraz ponad 50 studiów. Projekt będzie realizowany w latach 2023–2028 w Instytucie Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk pod kierownictwem prof. dr. hab. Marka Kornata we współpracy z badaczami reprezentującymi wszystkie ośrodki naukowe w Polsce i niektóre placówki naukowe za granicą.

Opis projektu

Celem projektu jest syntetyczne podsumowanie i aktualizacja obecnego stanu badań wraz z uwzględnieniem najnowszych opracowań nad jednym z najważniejszych doświadczeń społeczeństwa polskiego w XX w. Forma encyklopedii ma na celu przede wszystkim posłużyć uporządkowaniu i ułatwieniu dostępu do wiedzy na temat badanego zjawiska. Projekt nawiązuje do podobnych publikacji o charakterze encyklopedycznym, które powstały już wcześniej w uznanych ośrodkach naukowych za granicą (np. S. Pons, R. Service (eds.) A Dictionary of 20^th Century Communism, Princeton University Press, Princeton and Oxford, 2010 (1 wyd. w j. włoskim w 2006); S. Courtois (sous la direction), Dictionnaire du communisme, Larousse, Paris 2007), ale w niewielkim stopniu dotyczyły Polski.

Zgodnie z zasadą przyjętą przez redaktorów i autorów uznanych i wspomnianych powyżej opracowań encyklopedycznych, które posłużyły za punkt odniesienia w trakcie prac nad szczegółową koncepcją „Encyklopedii”, termin „komunizm” zawarty w tytule został potraktowany nie dosłownie, a pretekstowo. W pierwszym tomie „Encyklopedii” znajdzie się obszerne studium o charakterze monograficznym, który opisze zjawisko i różne sposoby rozumienia i zastosowania pojęcia „komunizm” w XX w.

W celu opisania zjawiska komunizmu w całej swej złożoności, z uwzględnieniem ewolucji i uwarunkowań politycznych zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych obszar badawczy został podzielony chronologicznie i rzeczowo na grupy zagadnień. Każda z nich zostanie omówiona w oddzielnym tomie. Pierwszy tom „Encyklopedii” będzie zawierał studia poświęcone badaniom sowietologicznym i analizom komunizmu w polskiej myśli politycznej różnych ośrodków badawczych oraz środowisk politycznych w XX w. Drugi tom „Encyklopedii” będzie dotyczył okresu 1918–1944 i obejmie zarówno instytucje podporządkowane Komunistycznej Partii Polski (i jej kolejnym emanacjom) i Międzynarodówce Komunistycznej, jak i instytucje, które komuniści próbowali przejąć lub sobie podporządkować w Polsce. Kolejne tomy „Encyklopedii” będą dotyczyły okresu 1944–1989 i będą kolejno omawiały poszczególne sektory życia społecznego w podziale rzeczowym. I tak, tom poświęcony partii i władzy będzie zawierał zarówno hasła dotyczące instytucji związanych z partią (PPR i PZPR), jak i tych, które formalnie nie należały do partii, ale które kontrolowała nomenklatura. Opisane zostaną również najważniejsze wydarzenia polityczne z tego okresu i ich wpływ na sytuację w Polsce. Tom poświęcony kulturze i nauce będzie dotyczył z jednej strony działalności instytucji powołanych po 1944 r. w celu podporządkowania kultury i nauki władzom komunistycznym, a z drugiej strony będzie omawiał najważniejsze miejsca i instytucje, które były poddawane tym działaniom. Tom dotyczący kościołów i wyznań religijnych będzie dotyczył różnych wspólnot wyznaniowych, które działały wówczas w Polsce i ich sytuacji, a jednocześnie opresyjnej polityki władz wobec tych wspólnot. Tom dotyczący aparatu represji będzie zawierał analizę opis tegoż aparatu i najważniejsze kierunki jego działalności. Tom dotyczący społeczeństwa i gospodarki obejmie takie zagadnienia, jak upaństwowienie i podporządkowanie tych dziedzin życia przez władze komunistyczne, najważniejsze wydarzenia związane z tymi działaniami oraz instytucje powołane przez władze w tym celu i podejmowane przez nie działania. Ostatni tom będzie poświęcony zagadnieniu rozliczenia z komunizmem po 1989 roku. W tym celu w postaci studiów będą przedstawione takie zagadnienia, jak koncepcje rozliczeń, jakie były obecne wśród różnych nurtów opozycji demokratycznej i polskiej emigracji politycznej, a następnie próby realizacji tych rozwiązań. Polskie doświadczenie będzie pokazane na szerokim tle międzynarodowym, które obejmie zarówno debaty, jakie toczyły się na ten temat w państwach Europy, które nie należały do bloku „socjalistycznego”, jak i debaty i koncepcje, a także próby realizacji tych rozwiązań, jakie miały miejsce w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej z uwzględnieniem Rosji.

Wyniki projektu

Wynikiem badań przeprowadzonych w ramach projektu będzie publikacja naukowa składająca się z 8 tomów oraz bazy internetowej. Tomy 1 i 8 „Encyklopedii” będą zawierały studia monograficzne, natomiast tomy 2–7 będą miały charakter encyklopedyczny i będą składały się z haseł trojakiego rodzaju: największych haseł monograficznych (o objętości do ok. 10–12 tys. zn.), średniej wielkości haseł rzeczowych lub instytucjonalnych (o objętości do ok. 5–7 tys. zn.) i najmniejszych objętościowo haseł biograficznych (o objętości do ok. 2,5–5 tys. zn.). Wszystkie hasła będą miały charakter autorski, będą podpisane i zaopatrzone w bibliografię.

Publikacja ukaże się zarówno w wersji tradycyjnej (drukowanej), jak i cyfrowej (plików pdf i bazy internetowej); będzie w całości dostępna bezpłatnie w internecie. „Encyklopedia” będzie przydatnym narzędziem dla naukowców, studentów, nauczycieli i uczniów szkół średnich. Dzięki wersji cyfrowej i wykorzystaniu dostępnych narzędzi internetowych jej treść będzie łatwo dostępna również dla odbiorcy nie znającego języka polskiego.

Realizacja tego projektu przyspieszy i ułatwi dalszy rozwój badań nad historią najnowszą Polski nie tylko polskim badaczom i ale również udostępni najważniejsze informacje na ten temat badaczom zagranicznym, którzy chcieliby zainteresować się historią Polski lub odwołać się do przykładu Polski w studiach o charakterze komparatystycznym. Realizacja tego projektu powinna również zwrócić uwagę polskich badaczy na zagadnienia globalne, porównawcze i zachęcić ich do podejmowania badań o charakterze syntetycznym i przekrojowym. Ponadto dzięki przystępnej formie Encyklopedia będzie mogła być wykorzystana przez nauczycieli szkół średnich i podstawowych oraz studentów uczelni wyższych.

Autorzy

Encyklopedia komunizmu w Polsce będzie składała się z 2 tomów studiów oraz 6 tomów zawierających hasła encyklopedyczne. Łącznie publikacja będzie zawierała ponad 50 studiów monograficznych oraz ponad 2000 haseł encyklopedycznych. Do współpracy przy realizacji tego projektu chcielibyśmy zaprosić w pierwszej kolejności tych wszystkich badaczy z Polski i z zagranicy, którzy prowadzili lub prowadzą badania nad systemem komunistycznym w Polsce w jego różnych okresach i formach, jakie przybierał. Ponadto do współpracy zapraszamy również młodszych badaczy, którzy podejmują te zagadnienia w ramach swoich badań.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – wykaz tomów

• t. 1: Stanowisko głównych kierunków polskiej myśli politycznej wobec idei komunistycznej i systemu sowieckiego w XX w., red. prof. dr hab. Marek Kornat
• t. 2: Partia komunistyczna i polscy komuniści 1918–1943, red. dr Paweł Libera,
• t. 3: Władza – partia i państwo, red. dr hab. prof. UMCS Mirosław Szumiło,
• t. 4: Kultura, nauka i propaganda, red. dr hab. prof. PAN Jan Szumski,
• t. 5: Kościoły i związki wyznaniowe, red. dr hab. prof. UKSW Rafał Łatka,
• t. 6: Organy represji, red. dr Paweł Piotrowski,
• t. 7: Gospodarka i społeczeństwo, red. dr Bogusław Tracz,
• t. 8: Rozliczenia z przeszłością komunistyczną w Polsce na tle państw Europy Środkowo-Wschodniej, red. prof. dr hab. Marek Kornat, dr hab. prof. UMCS Mirosław Szumiło.

Opis poszczególnych tomów

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 1: Stanowisko głównych kierunków polskiej myśli politycznej wobec idei komunistycznej i systemu sowieckiego w XX w., red. prof. dr hab. Marek Kornat

Pierwszy tom będzie składał się z ponad 30 studiów omawiających stosunek najważniejszych kierunków polskiej myśli politycznej wobec idei komunistycznej, prób jej realizacji oraz systemu sowieckiego w XX w. Analizie zostaną poddane zarówno okres międzywojenny, doba drugiej wojny światowej, jak i czasy po 1945 r.

Wykaz problemów jest aktualnie opracowywany. Obejmie on na pewno próbę rekonstrukcji stanowiska takich nurtów politycznych jak ruch narodowy, socjaliści, obóz Piłsudskiego, konserwatyści, liberałowie, czy środowiska chrześcijańskiej demokracji – kiedy mowa o II Rzeczypospolitej. Ideą przewodnią jest pokazanie ustosunkowania głównych obozów politycznych do trzech zagadnień (fenomenów): idei komunistycznej, systemu sowieckiego i tzw. realnego socjalizmu.

Publikację tomu poprzedzi konferencja naukowa.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 2: Partia komunistyczna i polscy komuniści 1918–1943, red. dr Paweł Libera

Drugi tom „Encyklopedii”, jako jedyny w całej serii będzie dotyczył pierwszej połowy XX w., a dokładniej lat 1918–1943 i będzie poświęcony działalności polskich komunistów w okresie istnienia niepodległego państwa polskiego i okupacji niemieckiej i sowieckiej. Cezury chronologiczne tomu wyznaczają daty odzyskania niepodległości w 1918 r. i likwidacji Kominternu w 1943 r., chociaż w niektórych przypadkach hasła będą nieznacznie wykraczały poza wyżej wspomniane ramy. Zakres tematyczny tego tomu będzie obejmował przede wszystkim partie i ugrupowania komunistyczne funkcjonujące na terenie Polski (w tym również partie komunistyczne mniejszości narodowych), ich ewolucję (w tym podziały frakcyjne i odłamy, które również kontestowały program partii), programy, działalność na różnych polach (w tym prasę), a także zagadnienia organizacyjne. Omówione zostaną najważniejsze organizacje i instytucje podporządkowane Komunistycznej Partii Polski (i jej kolejnym emanacjom) i Międzynarodówce Komunistycznej ze szczególnym uwzględnieniem relacji pomiędzy partią komunistyczną a Kominternem i polityką sowiecką. W ramach działalności partii komunistycznych będą opisane również instytucje, które komuniści próbowali przejąć lub sobie podporządkować. Pewna ilość haseł będzie dotyczyła działalności polskich komunistów za granicą, przede wszystkim w Związku Sowieckim, w tym represjom, jakich doświadczyli ze strony władz sowieckich. Ponadto omówiony zostanie stosunek innych partii politycznych (polskich i mniejszości narodowych) do ruchu komunistycznego, a także działalność najważniejszych instytucji państwowych zajmujących się nadzorowaniem i zwalczaniem ruchu komunistycznego.

Tom będzie liczył ponad 300 haseł, wśród których znajdzie się ponad 30 haseł monograficznych, około 200 haseł rzeczowych i instytucjonalnych (w tym również dotyczących organów prasowych) oraz ponad 150 haseł biograficznych.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 3: Władza – partia i państwo, red. dr hab. prof. UMCS Mirosław Szumiło

Tom poświęcony partii i państwu stanowi kompendium wiedzy o funkcjonowaniu tych dwóch wzajemnie nachodzących na siebie segmentów władzy w Polsce w latach 1944–1989 oraz wybranych organizacji społecznych podporządkowanych PPR-PZPR. Zawiera ok. 60 haseł monograficznych, będących syntetycznymi opracowaniami najważniejszych aspektów dotyczących działalności partyjnych i państwowych struktur władzy, ponad 90 haseł rzeczowych i instytucjonalnych, a także ponad 130 haseł biograficznych.

Partia była zwornikiem całego systemu panującego w Polsce i wywierała wpływ na wszystkie dziedziny życia opisywane w pozostałych tomach „Encyklopedii”. Przedmiotem analizy w tomie poświęconym partii i państwu są podstawy ustrojowe tzw. Polski Ludowej i zasady rządzące faktycznym sprawowaniem władzy przez partię komunistyczną, główne instytucje tworzące aparat władzy państwowej i partyjnej, w szczególności organy PPR i PZPR szczebla centralnego, a także partie satelickie i organizacje społeczne (szczególnie młodzieżowe) podporządkowane partii komunistycznej, tworzące razem tzw. pasy transmisyjne woli partii do mas. Uwzględniono również charakterystykę terenowych instancji partyjnych oraz organów władzy samorządowej i administracji państwowej. Ponadto zostaną omówione przełomy polityczne w PRL, główne aspekty polityki zagranicznej i kluczowe zjawiska towarzyszące funkcjonowaniu władzy komunistycznej w Polsce, w tym frakcje wewnątrz PZPR.

Hasła biograficzne obejmują przede wszystkim osoby należące do centralnych instancji decyzyjnych PPR i PZPR (Biura Politycznego i Sekretariatu KC), czołowe postacie kierujące instytucjami władzy państwowej (premierów, wicepremierów, ministrów spraw zagranicznych, marszałków sejmu, przewodniczących Rady Państwa), jak również szefów partii satelickich.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 4: Kultura, nauka i propaganda, dr hab. prof. PAN Jan Szumski

Tom poświęcony kulturze, nauce i propagandzie będzie obejmował zagadnienia i tematy z zakreślonych wyżej dziedzin w syntetycznym ujęciu hasłowym. Oprócz pojęć teoretycznych w tomie zaprezentowane zostaną najbardziej istotne elementy i czynniki wpływające na tworzenie powojennej rzeczywistości w nauce, kulturze i propagandzie zarówno instytucje, jak i najważniejsze postacie zaangażowane w budowę nowego ładu. Tom mieścić będzie zbiór monograficznych opisów zjawisk, instytucji i biogramów, podsumowujących obecną wiedzę z uwzględnieniem najnowszych opracowań. Badania nad dziejami powojennej Polski w ciągu ostatnich 30 lat zostały znacząco rozbudowane i wzbogacone w nowe ustalenia. Niektóre zagadnienia z powodu niedostatku wcześniejszych badań źródłowych przedstawione zostaną w tomie po raz pierwszy – dotyczy to przede wszystkim kwestii rozmaitych form i obszarów zależności od Związku Sowieckiego.

Ujęcie monograficzne (ok. 60 haseł) zarezerwowane będzie dla opisu zjawisk wykraczających poza wąską perspektywę instytucjonalną, jak chociażby nadzoru ze strony władz komunistycznych w formie cenzury nad informacjami naukowymi, kulturalnymi, działalnością wydawniczą, filmem. Obok presji ideologicznej i prób narzucenia w Polsce sowieckiej odmiany marksizmu-leninizmu, w szczególności w humanistyce i naukach społecznych, „upowszechniania” kultury rozumianego jako przekazywanie odbiorcom zaprogramowanych treści, w relacjach pomiędzy ówczesnymi władzami komunistycznymi a światem nauki i kultury zaobserwować można było szereg zjawisk, będących niezamierzonym efektem tych działań, czego przykładem może być pojawienie się niezależnej kultury młodzieżowej jako alternatywy dla młodzieżowych organizacji masowych, współtworzących propagandę państwową.

Jednym ze skutków centralizacji zarządzania nauką i kulturą w okresie powojennym oprócz wzrostu nakładów finansowych dla obszarów uznawanych przez partię rządzącą za priorytetowe, było powstanie i rozrost instytucji nadzorujących realizację polityki państwa, a także „umasowienie” kultury i nauki, czego nie wolno mylić z popularyzacją. Zatem kolejnym sposobem na zaprezentowanie w ujęciu hasłowym wiedzy w tych obszarach będzie ukazanie idei i praktyki funkcjonowania tych instytucji. Ważną rolę pełniła szkoła jako przestrzeń propagandy oraz sport jako jej forma wyrażona w takich wydarzeniach, jak Wyścig Pokoju. Hasła rzeczowe i instytucjonalne w liczbie ok. 110 uzupełniają ujęcia monograficzne.

Ostatnią cześć zawartości tomu dopełniać będzie ok. 115 biogramów postaci ze szczytów władzy, świata nauki i kultury, którzy z powodu swoich przekonań i poglądów politycznych aktywnie współtworzyli nowy system lub zmuszeni byli do dostosowania się do obowiązujących kanonów z racji związków instytucjonalnych czy względów koniunkturalnych.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 5: Kościoły i związki wyznaniowe, dr hab. prof. UKSW Rafał Łatka

Kościoły i związki wyznaniowe to problematyka podejmowana w kolejnym tomie „Encyklopedii komunizmu w Polsce 1944–1989”. Publikacja będzie stanowiła kompendium wiedzy na temat funkcjonowania Kościołów i związków wyznaniowych w rzeczywistości społeczno-politycznej Polski pod rządami komunistów. Nieprzypadkowo tej kwestii zostaną poświęcone osobne rozważania, gdyż Polska była jedynym państwem, gdzie Kościół katolicki pozostawał instytucją niezależną od władz przez cały okres istnienia systemu komunistycznego. Bardziej skomplikowana była sytuacja innych Kościołów i związków wyznaniowych, które pozostawały w rozmaitym stopniu zależności od aparatu partyjno-państwowego, która zmieniała się wraz z biegiem czasu. W prezentowanej publikacji znajdą się hasła dotyczące zarówno funkcjonowania Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych, jak i działań represyjnych oraz manipulacyjnych, jakie władze komunistyczne podejmowały wobec tych instytucji na przestrzeni lat 1944–1989.

Tom będzie składał się z ok. 60 haseł o monograficznym charakterze, które zostaną poświęcone kluczowym zagadnieniom dot. wskazanej wyżej tematyki. Znajdą się wśród nich hasła instytucjonalne dotyczące poszczególnych Kościołów i związków wyznaniowych, hasła poświęcone najważniejszym wydarzeniom ze sfery społeczno-politycznej dotyczące tej problematyki oraz zasadniczym procesom społecznym (takim, jak np. religijność Polaków). Zostaną one uzupełnione o ok. 190 haseł rzeczowych i instytucjonalnych (o mniejszym niż te monograficzne charakterze) oraz ok. 170 haseł biograficznych. Biogramy osobowe zostaną poświęcone najważniejszym postaciom poszczególnych Kościołów i związków wyznaniowych oraz osobom odpowiedzialnym za prowadzenie polityki wyznaniowej władz komunistycznych.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 6: Organy represji, dr Paweł Piotrowski

„Organy represji” to tom Encyklopedii Komunizmu, którego tematyką jest opisanie roli, jaką odgrywały w systemie państwa instytucje o charakterze represyjnym. Przede wszystkim należy zaliczyć do nich organy bezpieczeństwa państwa, formacje wojskowe oraz wymiaru sprawiedliwości.

W tomie znajdą się hasła dotyczące organizacji i działalności organów represji, w tym przede wszystkim aparatu bezpieczeństwa publicznego, który pełniły rolę opresji i terroru wobec społeczeństwa w dekadzie lat 40. i 50. Reformy z połowy lat 50. miały na celu wprowadzenie pewnych fasadowych zmian systemowych, zmierzających do bardziej „praworządnego” funkcjonowania organów represji. Niemniej, do końca funkcjonowania Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, ta triada trzech elementów, Służby Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej i organów prokuratury i sądownictwa, stanowiła filar, na którym opierało się państwo komunistyczne. Kolejnym elementem systemu były Siły Zbrojne PRL, które brały udział w represyjnej polityce państwa, w tym w zwalczaniu oporu podziemia zbrojnego, tłumienie przejawów buntu społecznego, jak w Poznaniu w czerwcu 1956 r., na Wybrzeżu w grudniu 1970 r. i w końcu we wprowadzeniu stanu wojennego. Poza tym armia pełniła funkcję represyjną poprzez stosowanie szczególnych form służby wojskowej (np. tzw. bataliony górnicze, czy bezprawnie wcielano do służby wojskowej kleryków oraz działaczy opozycji).

Na tom składa się ok. 30 haseł monograficznych, będących syntetycznymi opracowaniami najważniejszych aspektów funkcjonowania szeroko pojętego aparatu represji w Polsce Ludowej. Ich dopełnieniem jest ok. 130 haseł dotyczących instytucji i zagadnień, będące uzupełnieniem i uszczegółowieniem problemów zasygnalizowanych w hasłach monograficznych. Całość dopełnia ponad 146 biogramów czołowych funkcjonariuszy aparatu represji, wyższych wojskowych i pracowników na kierowniczych stanowiskach w organach prokuratury i sądownictwa PRL.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 7: Gospodarka i społeczeństwo, dr Bogusław Tracz

Społeczeństwo i gospodarka to podtytuł kolejnego tomu encyklopedii „Komunizm w Polsce 1944–1989”, pomyślanej jako kompendium wiedzy o funkcjonowaniu tych dwóch elementów rzeczywistości po 1944 r. Powiązanie w jednym tomie problematyki społecznej z gospodarczą jest nieprzypadkowe i wynika z oczywistej korelacji między tymi sferami zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Skutki II wojny światowej, przeobrażania ustrojowe, realizacja programu przyśpieszonej industrializacji, a następnie kolejnych planów gospodarczych, przy jednoczesnym dążeniu do powstrzymania narastającego dystansu w stosunku do państw Europy Zachodniej – to wszystko miało pierwszorzędny wpływ na funkcjonowanie społeczeństwa, jego instytucji i różnych form organizacyjnych. Wreszcie zarówno instytucje społeczne, jak i gospodarka były ograniczone, a w wielu aspektach skrępowane poprzez dogmaty ustrojowe, których strażniczką była partia rządząca i realizowane przez nią polityczne oraz ekonomiczne cele tzw. bloku wschodniego (bloku państw socjalistycznych), którego ideologiczne i decyzyjne centrum znajdowało się w Moskwie. Sytuacja gospodarcza przekładała się bezpośrednio na poziom życia polskiego społeczeństwa, decydowała o możliwościach, miała wpływ na aspiracje. Była wreszcie jedną z przyczyn kryzysów społecznych, które w ostatniej dekadzie przybrały formę trwałej erozji komunistycznego modelu ustrojowego, na różnych poziomach państwa, społeczeństwa i gospodarki.

Na tom składa się ok. 60 haseł monograficznych, będących syntetycznymi opracowaniami najważniejszych aspektów funkcjonowania społeczeństwa i gospodarki w Polsce w latach 1944–1989. Są one jednocześnie wprowadzeniem do lektury ponad 130 haseł rzeczowych i instytucjonalnych, będących uzupełnieniem i uszczegółowieniem problemów zasygnalizowanych w hasłach monograficznych. Całość dopełnia ponad 170 biogramów postaci, które w różnych sposób i na różnych poziomach odegrali znaczącą rolę, tak w życiu społecznym, jak i gospodarczym. Są wśród nich decydenci, ministrowie pracownicy aparatu partyjnego, liderki i liderzy organizacji społecznych i zawodowych, społecznicy, przodownicy pracy, naukowcy, osoby reprezentatywne dla różnych grup i środowisk, które odcisnęły swoje piętno lub zaważyły na społecznym i gospodarczym obliczu Polski w drugiej połowie XX w.

Encyklopedia komunizmu w Polsce – t. 8: Rozliczenia z przeszłością komunistyczną w Polsce na tle państw Europy Środkowo-Wschodniej, red. prof. dr hab. Marek Kornat, dr hab. prof. UMCS Mirosław Szumiło

Tom będzie się składał z ponad 20 obszernych studiów o charakterze monograficznym, których przedmiotem będzie opisanie różnych koncepcji i prób realizacji rozliczenia się z przeszłością komunistyczną. Rozliczenie rozumiemy szeroko jako nie tyle koncepcję „dekomunizacji”, co przede wszystkim usiłowania sporządzenia bilansu historycznego doby PRL z perspektywy historii Polski.

W poszczególnych tekstach zostaną omówione najpierw koncepcje rozliczenia, jakie funkcjonowały w różnych środowiskach opozycji demokratycznej w kraju i w środowisku polskiej emigracji politycznej, a następnie próby realizacji tych założeń w różnych dziedzinach życia. Większość studiów będzie poświęcona przede wszystkim sytuacji w Polsce, ale ponieważ podobne dyskusje i procesy przebiegały w tym samym czasie w sąsiednich państwach to w tomie przedstawiona będzie również sytuacja w wybranych krajach Europy Środkowej i Wschodniej, które próbowały się zmierzyć z komunistyczną przeszłością.