Rozwijające się od co najmniej kilkunastu lat badania z zakresu humanistyki cyfrowej, poza oczywistymi cechami wspólnymi, mają również specyfikę dyscyplinarną i regionalną. W dziedzinie historii i nauk pokrewnych ich przedmiotem często stają się źródła masowe wytworzone przez państwo. Ich digitalizacja, opracowanie i odpowiednie udostępnienie służy badaniom, a także upowszechnieniu wiedzy i postaw obywatelskich, wyrażających się np. w zaangażowaniu w ochronę lokalnego dziedzictwa kulturowego.
Jeszcze zanim doszło do przełomu cyfrowego w publikacji danych historycznych, nastąpił zwrot w historii szeroko rozumianych nauk o człowieku, w tym statystyki i kartografii. Pionierzy New Economic History wykorzystali analizę źródeł masowych do weryfikacji głęboko osadzonych sądów o stosunkach gospodarczych w przeszłości. W historii geografii badacze tacy, jak John Brian Harley, dostrzegli w mapach elementy normatywne, nie tyle odbicie rzeczywistości społecznej, ile raczej próby jej aktywnego kształtowania. W tej perspektywie wytworzone w XIX i XX wieku źródła masowe są elementem składowym typowego dla nowoczesności dążenia do porządku i kontroli. Stanowią niezastąpione źródło do badania procesów produkcji wiedzy oraz światopoglądu ich twórców, ale ich bezpośrednia wartość informacyjna stoi pod znakiem zapytania. Przeszłość kryjąca się za źródłami masowymi nie zawsze daje się dogonić i zweryfikować.
Interdyscyplinarna konferencja Measuring the Nation: Collecting, Interpreting, and Digital Processing of Historical Data będzie stanowić platformę dyskusji pomiędzy przedstawicielami różnych dyscyplin i tradycji badawczych, związanych z wytworzonymi w XIX i XX wieku źródłami masowymi dotyczącymi Europy Środkowo-Wschodniej. Spotkanie badaczy, reprezentujących niekiedy skrajnie odmienne podejścia do źródeł nie ma na celu wypracowania jednolitego stanowiska. Jego efektem będzie natomiast otwarty katalog pytań badawczych i praktyk, uwzględniających różne wrażliwości historyków idei i gospodarki, edytorów źródeł, demografów historycznych, specjalistów od humanistyki cyfrowej i kulturoznawców.
Języki konferencji:
- angielski
- polski
Organizatorzy konferencji:
- Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk
- Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie
- Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli
Komitet organizacyjny:
- dr Wiesława Duży, Pracownia Historii Przestrzennej, Zakład Atlasu Historycznego IH PAN
- prof. dr hab. Maciej Górny, Zakład Historii Idei i Dziejów Inteligencji IH PAN, wicedyrektor Instytutu ds. naukowych
- dr Tomasz Panecki, Zakład Atlasu Historycznego IH PAN, kierownik Zakładu
- prof. dr hab. Magdalena Saryusz-Wolska, Niemiecki Instytut Historyczny, dyrektorka Instytutu
- dr hab. Bogumił Szady, prof. KUL, Ośrodek Badań nad Geografią Historyczną Kościoła w Polsce, Katolicki Uniwersytet Lubelski, dyrektor Ośrodka
- dr Adrianna Sznapik, Pracownia Bibliografii Retrospektywnej XIX i XX wieku, Zakład Bibliografii Historii Polskiej IH PAN
- dr Adam Zapała, Pracownia Historii Cyfrowej, Zakład Atlasu Historycznego IH PAN, kierownik Pracowni
Sekretarz konferencji:
- dr Michał Raczkowski
Dane kontaktowe:
e-mail: measuringnation@ihpan.edu.pl
Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Wektory Nauki nr projektu WNK/SP/0147/2025/01, kwota finansowania 229 872,50 zł, a całkowita wartość projektu 289 052,50 zł
Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk
Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk powołano do życia w 1953 r. jako jednostkę Polskiej Akademii Nauk będącej korporacją uczonych, a jednocześnie wspólnotą instytutów badawczych reprezentujących różne dziedziny nauki. Siedziba główna Instytutu mieści się w Warszawie, w dwóch połączonych kamienicach przy Rynku Starego Miasta (Strona Kołłątaja) nr 29 i nr 31 (Kamienica pod św. Anną). W tym miejscu mają też siedzibę władze Polskiego Towarzystwa Historycznego i Towarzystwa Miłośników Historii. Obecnie Instytut ma swoje placówki w Gdańsku, Krakowie, Poznaniu i Toruniu.
Instytut prowadzi obecnie badania nad historią ziem polskich od średniowiecza po XX w., a także wybranymi problemami historii powszechnej ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Europy Środkowej i Wschodniej.
Prowadzone w Instytucie badania o charakterze naukowo-badawczym realizowane są jako indywidualne i zespołowe projekty badawcze, których efektem są opracowania monograficzne, zbiory studiów, artykuły naukowe oraz syntezy i zarysy dydaktyczne. Badania o charakterze naukowo-dokumentacyjnym prowadzone są jako zespołowe, wieloletnie projekty naukowo-dokumentacyjne, tj. edytorskie, biograficzne, historyczno-geograficzne i historyczno-kartograficzne oraz bibliograficzne, a także prace z zakresu źródłoznawstwa i nauk pomocniczych historii.
Strona www: ihpan.edu.pl
Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie
Niemiecki Instytut Historyczny w Warszawie prowadzi badania nad dziejami Europy Środkowo-Wschodniej w kontekście europejskim i globalnym ze szczególnym uwzględnieniem historii stosunków polsko-niemieckich. Inicjuje transfer wiedzy między wschodnimi a zachodnimi regionami Europy, a także poza jej granicami. To regionalne ukierunkowanie wspierają filie w Wilnie i Pradze. Badania historyczne NIH mają charakter interdyscyplinarny, co umożliwia analizy powiązań historycznych i kulturowych w Europie Środkowo-Wschodniej od średniowiecza po współczesność. Inspiracją dla badań NIH jest podejście historii kulturowej, które skupia się na historyzowaniu zjawisk takich jak przemoc, przestrzeń, migracja czy pamięć. Ponadto NIH przyznaje regularnie stypendia na pobyty badawcze w Polsce, Czechach i Litwie, jak również na praktyki studenckie. Księgozbiór biblioteki instytutowej jest dostępny dla wszystkich. Obejmuje on zasoby dotyczące historii Europy Środkowo-Wschodniej, zwłaszcza literaturę międzynarodową i czasopisma naukowe.
Strona www: www.dhi.waw.pl
Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli
Mazowieckie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli jest placówką prowadzoną przez Samorząd Województwa Mazowieckiego. Stanowimy zespół profesjonalistów zatrudnionych w 6 wydziałach w Ciechanowie, Ostrołęce, Płocku, Radomiu, Siedlcach oraz Warszawie. Tworzymy efektywny i nowoczesny regionalny system doskonalenia nauczycieli.
Naszą misją jest wszechstronne wspieranie nauczycieli, dyrektorów szkół i placówek oraz doradców metodycznych z całego Mazowsza. Oferujemy profesjonalnie przygotowane szkolenia oparte na rzetelnej diagnozie potrzeb środowiska. Popularyzujemy nowe koncepcje pedagogiczne, innowacyjne rozwiązania programowe i metodyczne.
Co roku organizujemy około 1600 różnorodnych form doskonalenia dla kadry oświatowej. Z naszej oferty korzysta ponad 40 tys. nauczycieli i dyrektorów szkół. Procesowym wspomaganiem obejmujemy kilkaset placówek edukacyjnych na Mazowszu. W naszych kluczowych projektach dotychczas wzięło udział 20 tys. uczestników. Na doskonalenie nauczycieli w ramach projektów finansowanych przez Unię Europejską, m.in. Akademia Profesjonalnego Nauczyciela, Mazowieckie Centra Talentu i Kariery, Otwarte Przedszkola, pozyskaliśmy ok. 20 mln. złotych.
Współpracujemy z wieloma instytucjami w kraju i za granicą, z wyższymi uczelniami, stowarzyszeniami, jednostkami samorządu terytorialnego, placówkami oświatowymi i instytucjami kultury.
Strona www: https://mscdn.pl/
Program konferencji
Warszawa, 29 września – 1 października 2026 r.
29 września,
Niemiecki Instytut Historyczny, Pałac Karnickich,
Aleje Ujazdowskie 39 – III piętro, Sala Konferencyjna
9:30 Rejestracja uczestników
9:45 Powitanie (Magdalena Saryusz–Wolska)
10:00 Wprowadzenie (Maciej Górny)
10:15–12:15 Sesja 1
moderator: Tomasz Panecki
Maciej Janowski ● Do Facts Give Us Knowledge?
Krzysztof Ostafin ● From Census Tables to Spatial Data: Digitizing and Mapping Socio–Economic Statistics in Galicia (1857–1910)
Anne Knowles ● Historical GIS as a Framework and Springboard for Spatial Stories of the Holocaust
Dariusz Gierczak ● xTree Geografika – a Data Model for Spatial Search of Geographical Names and Administrative Units
dyskusja
12:15–12:45 Przerwa kawowa
12:45–14:45 Sesja 2
moderatorka: Wiesława Duży
Morgane Labbé ● Measuring the Polish Nation before the Polish State: Reading Polish Statistics as a Database Dompiled from the German, Russian and Austrian Statistical Bureaucracies
Philipp Kröger ● Measuring the Unmeasurable: Statistics, National Indifference, and Population Policies in the German–Polish Borderlands around 1900
Humphrey Southall ● Representing a Changing Nation: Working Geographically with the British Censuses, 1801 to 2021
Piotr Guzowski, Radosław Poniat, Marzena Liedke ● The Fifth Russian Revision of 1795 as a Source for Demographic Research into the Population of the Eastern Territories of the Polish–Lithuanian Commonwealth
dyskusja
14:45–16:30 Przerwa obiadowa
16:30–17:30 Wykład plenarny
Moderatorka: Magdalena Saryusz-Wolska
Bartosz Ogórek ● A Proxy or a Delusion? Variable Design in Research on Historical Human Capital
18:15 Kolacja konferencyjna
30 września,
Niemiecki Instytut Historyczny,
Pałac Karnickich, Aleje Ujazdowskie 39 – III piętro, Sala Konferencyjna
10:00–11:00 Wykład plenarny
moderator: Maciej Górny
Catherine Gibson, Anton Kotenko ● Enumerating a Multispecies Romanov Empire: The 1897 Tartu Dog Tax Register and Canine Demography
11:00–11:30 Przerwa kawowa
11:30–13:30 Sesja 3
moderatorka: Adrianna D. Sznapik
Vojtěch Pojar ● Measuring the Nation’s Body in the Age of Extremes: Mass Gymnastics, Physical Anthropology, and Nationalism, 1910s–1990s
Mikołaj Szołtysek ● Measuring Difference: Family Systems in East–Central Europe between Ideology and Data
Tomasz M. Jankowski ● Early Census Taking of the Jews in East–Central Europe
Sławomir Brzezicki ● From Handbooks to the Dehio Alliance. The Digital Transformation of the “Dehio–Handbuch der Kunstdenkmäler”— from the Traditional Format of National Topographies of Art and Architecture to an International Research Infrastructure
dyskusja
13:30–15:00 Przerwa obiadowa
15:00–17:30 Sesja 4
moderatorka: Magdalena Saryusz–Wolska
Anton Kotenko ● Subscribing to Nationalism: Mapping the Social and Territorial Composition of the Ukrainian National Movement in the Romanov Empire, 1906–1911
Victoria Gerasimova ● Beyond Coercion and Conviction: A Database Approach to Jewish Conversion in the Kingdom of Poland (1867–1914)
Edyta Chomentowska, Joanna Kumor–Mielnik ● The Reliability of 19th– and 20th–Century Diocesan Schematisms as a Basis for Reconstruction of the Parish Network
Magdalena Baran–Szołtys ● From Archive to Interface: Galicia and the Re–Mapping of Layered Historical Spaces
Steven Seegel ● Squaring the Triangle: Soil, Sovereignty, and Science in the Belarusian Case of Geographer Arkadz Smolich (1891–1938)
dyskusja
18:30 Kolacja konferencyjna
1 października,
Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk,
Rynek Starego Miasta 31 – Sala im. Joachima Lelewela
9:30–12:00 Sesja 5
moderator: Bogumił Szady
Gábor Demeter ● Integrating Historic Databases in Hungary: the GISta Hungarorum (1720–1910), the RD1500 (1330–1520) and the Collection of Ottoman Registers (1546–1590)
Ruth Mostern ● Naming Places: Gazetteers and State Power from Print to Pixels
Kristina Wittkamp ● Archives Reconnected: A FAIR Hub for Eastern Europe’s Digitized Heritage: A Hypothèses Blog Bridging Archives, Research & Education (https://archiveome.hypotheses.org/)
Adrianna D. Sznapik, Piotr Jaskulski ● Interpreting Mass Historical Sources with LLMs: The Case of The Geographical Dictionary of the Kingdom of Poland
Tadeusz Epsztein, Michał Raczkowski ● Large Landownership at the Turn of the Nineteenth and Twentieth Centuries: Socio–Economic History and AI
dyskusja
12:00–12:30 Przerwa kawowa
12:30–14:30 Sesja 6
moderator: Maciej Górny
Elżbieta Nowosielska ● Newspaper Printing in the Prussian Partition between 1865 and 1918
Victoria Gerasimova ● Mapping the Unmapped: Jewish Presence in the SGKP and the Limits of Cultural Heritage GIS
Wiktor Werner ● Measuring Authoritarian Environmental Governance: Interpretable Machine Learning and the Historical Analysis of SB Activities in Late Socialist Poland
Timothy Tambassi ● No Neutral Data: A Perspectivist View of Historical Sources
dyskusja
14:30–15:00 Zakończenie konferencji
15:00–16:00 Obiad
16:00–18:00 Popularna sesja w języku polskim
Projekt finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Wektory Nauki nr projektu WNK/SP/0147/2025/01, kwota finansowania 229 872,50 zł, a całkowita wartość projektu 289 052,50 zł.
Pliki do pobrania:
